Morgunblaðið - 15.10.1995, Blaðsíða 33

MORGUNBLAÐIÐ
SUNNUDAGUR15. OKTÓBER1995 B 33-
Hef svolítið
gaman af
nafna mínum
Á NÁTTÚRUGRIPASAFN-
INU í Safnahúsinu á Húsavík
er varðveitt skeljasafn, mikið
að vöxtum, sem Jóhannes
Björnsson bóndi í Ytri-Tungu
hefur safnað. Á heimili hans í
Ytri-Tungu geymir hann líka
mikið af alls konar skeljum sem
hann sýnir blaðamanni
Morgunblaðins fúslega þegar
hann ber að garði.
Mikið af steingerðu skeljun-
um sínum hefur Jóhannes sótt
í Tjörneslögin, sem eru þar í
nágrenninu á sex
kílómetra strand-
Iengjusvæði. „Að-
eins yngri setlög
eru svolítið norð-
ar, út hjá Furu-
vík, þau eru um
tveggja milljón
ára gömul að því
að talið er.
Yngstu setlögin
eru svo meðfram
Breiðuvík, þau
eru eitthvað á
aðra milljón ára
gömul,“ segir Jó-
hannes. Setlögin
mynduðust að
mestu í sjó, en
stundum skaut
landinu upp og
skógarlög mynd-
uðust. Úr þeim
voru unnin kol á
fyrri stríðsár-
unum, m.a. á veg-
um Landssjóðs, þegar kola-
skortur var í landinu vegna
siglingabanns, en þessi kol voru
að sögn Jóhannesar heldur
hitalítil miðað við útlend kol.
En hvers vegna fór Jóhannes
að safna skeljum?
„Það bar þannig til að vinur
minn varð fyrir miklu áfalli,
hann missti tvo syni sína í
hörmulegu slysi. Síðan er liðið
hátt á þriðja áratug. Til þess
að dreifa huganum fór hann
að safna skeldýrum og verslaði
líka með þau, lét útlendinga
hafa íslensk skeldýr í stað er-
lendra. Ég byijaði á að safna
fyrir hann. Svo þróaðist þetta.
Ég hef alltaf haft sérlega gam-
an af náttúrufræði og lagði mig
eftir henni þá tvo vetur sem ég
stundaði nám við Laugaskóla,
frá 1929 til 1931.“ Að undan-
teknum þessum tveimur vetrum
hefur Jóhannes alið mestallan
sinn aldur í Ytri-Tungu, þar
sem hann er fæddur og uppal-
inn.
Skeldýrasöfnunin hefur veitt
Jóhannesi mikla ánægju. „Ég
fyllist oft aðdáun og undrun
yfir hvað skeldýrin beita marg-
háttuðum aðferðum til þess að
lifa af.“ Sumar skeljarnar eru
stórar, aðrar svo agnarsmáar
að erfitt er að greina þær með
berum augum. „Ég þurfti að
liggja yfir þessum með
stækkunargleri til þess að finna
þær. Ég fann þær í leir sem ég
tók út úr stjörnukóralli. Og hér
eru minnstu kuðungarnir, ég
færði sandkornin til með nál á
diski þar til ég fann þá, það fer
geysilegur tími í þetta. Ég nota
ýmsar aðferðir, m.a. þurrka ég
stundum sandinn með hár-
þurrku til þess að greina betur
skeldýrin í honum og stækkun-
arglerið nota ég mikið. Þetta
er skemmtileg tómstundaiðja.“
Hvað skyldi Jóhannes eiga
margar tegundir af skeldýrum?
„Alls hef ég skráð 507 teg-
undir, en ég á enn töluvert af
óskráðum skeldýrum. Sækuð-
ungarnir eru flestir, eða 279.
Bobbarnir eru líka margir,
bæði sjávar- og landbobbar.
Einn slíkan hafði ég í glerbúri
og gaf honum haugarfa og
hann þreifst ágætlega. Skeldýr-
in finnast á margvíslegum stöð-
um, hrúðurkarlar finnast t.d.
utan á hvölum, gömlum
bryggj ustaurum
og svo mætti
lengi telja hin
margvíslegu skel-
dýr og hina fjöl-
breytilegustu
fundarstaði
þeirra, á landi eru
t.d. ótalmargar
tegundir. Stóru
skeldýrin eru að-
allega fengin úr
rækjutrolli og
einnig af línu og
úr togurum.“ Jó-
hannes á margar
bækur um skel-
dýr en kveðst þó
eiga alltof fáar
slíkar bækur. „Ég
á líka ljósrit sem
mér hafa verið
send af öðrum
söfnurum.
Ég hef farið
langar leiðir til
sækja mér eintök í safnið og
eytt talsverðum fjármunum til
þess arna. Ég hef líka haft sam-
band við margt fólk vegna skel-
dýranna, ég skrifaðist um tíma
á við eina fimmtán safnara. Ég
er í sambandi við marga safn-
ara, erlenda sem íslenska. Sum-
ir þeirra hafa farið í langa leið-
angra til þess að leita að vissum ■
tegundum skeldýra. Við skel-
dýrasafnarar skiptumst gjarn-
an á skeldýrategundum. Marg-
ar þeirra finnast bara á einum
stað en ekki öðrum, þess vegna
er heppilegt fyrir safnara að
geta skipst á eintökum.“ Megin-
safn sitt gaf Jóhannes til safns-
ins á Húsavík fyrir nokkuð
mörgum árum, en er hann hætt-
ur að safna skeldýrum?
„Það er langt frá því að ég
sé búinn að safna öllum þeim
skeldýrum sem hægt er að
safna. Núna fer fram norræn
skeldýrasöfnun við íslands-
strendur og hefur verið komið
upp rannsóknarstöð í Sand-
gerði af því tilefni. í þeirri
söfnun hafa fundist ótal teg-
undir. En þótt þeir hafa fundið
mikið hafa þeir enn ekki fund-
ið allar þær tegundir sem
gömlu skeldýrasafnararnir
voru búnir að finna.“ Jóhannes
hefur orðið svo frægur að viss
tegund af skeldýri er kennd
við nafn hans.„Ævar Petersen
kom hingað með sænskan próf-
essor, Andres Warén. Hann
skrifaði um þessi skeldýr og
hann nefndi skeldýr eftir fjór-
um íslenskum söfnurum. Ég
lenti óvænt í þessum hópi. Skel-
in sem nefnd er eftir mér er
ekki sérstaklega merkileg og
ekkert falleg, það er kuðung-
ur, chrysallida - auknefndur
Bjoernsoni. Ég hef samt svolít-
ið gaman af þessum nafna mín-
um.“
„Það er mikið þolinmæðisverk að
knippla,“ segir Guðrún og sýnir
mér hvernig hún fer að. Það krefst
greinilega bæði nákvæmni og hand-
lagni að gera það svo vel fari. Hún
vefur saman þráðum á ákveðinn
hátt og stingur svo títuprjóni í þeg-
ar nóg er komið hveiju sinni og býr
þannig til listilegt gatamunstur.
Guðrún er ekki sú eina sem vinn-
ur í handverkshúsinu. Úti í horni
situr Ólöf Pálsdóttir og slær vefinn.
Hún er að búa til diskamottur.
„Þetta er einskeft, eins og það er
kallað, ekkert munstur, bara rönd,“
segir hún þegar ég forvitnast um
vefínn. Hún kveðst hafa lært að
vefa á kvennaskóla. „En við lærðum
ekki að setja upp vefstólinn og vef-
inn, komum bara að öllu tilbúnu,
hitt hefði verið betra,“ segir hún.
Við annað borð situr Auður og
saumar á saumavél. „Ég er að
sauma bútasaum,“ segir hún og
saumavélin murrar til samþykkis.
Ég held áfram að skoða handavinnu
þeirra Kaðlínkvenna. Þar eru rósa-
vettlingar sem sveija sig í ætt við
rósavettlingana á Byggðasafninu.
Uppi á veggjum hanga gjarðir úr
hrosshári. „Við lærðum fyrst að
flétta úr hrosshári og gera ýmislegt
annað úr því, t.d. ofnar myndir,“
segir Guðrún. Hún sýnir mér líka
spjaldofin bönd, myndir unnar úr
fiskroði, stól útskorinn úr 27 ára
gömlu lerkitré sem Friðgeir ræktaði
sjálfur og skar út. Það slær mig
hve ólíkur andi ríkir í stofu Byggða-
safnsins heldur en í handverksstof-
unni. Það er heldur ekki nema von.
í þeirri síðarnefndu eru lifandi kon-
ur að störfum sem hyggja að nútíð
og framtíð en á safninu er allt for-
tíðinni markað. Hvort tveggja hefur
sinn „sjarma".
Víkjum nú sögunni aftur í Safna-
húsið. Á neðstu hæð þess er fortíð-
in líka fyrirferðarmikil - svo sem
vera bér á safni. Ég elti Guðna
herbergi úr herbergi. Skoða gömul
útvörp. Hið elsta er frá árinu 1926.
Annað er þar frá 1928, úr eigu
foreldra Silla. „Við tengdum það
við einskonar kapalkerfi svo fólk í
næstu húsum gæti líka hlustað á
það, stundum kom fólkið og bað
um að kveikt væri á útvarpinu, ef
það gleymdist,“ segir Silli hlægj-
andi. Hann getur þess líka að safn-
ið eigi fyrsta bobspilið og fyrstu
ryksuguna sem kom i héraðið -
hvort tveggja úr „Læknishúsinu“.
Spilið fékk Silli að gjöf frá föður
sínum og hefur nú gefið það á safn-
ið. Silli hefur reynst safninu betri
en enginn. „Hann er frumkvöðull
að listasafninu og hefur gefið því
fjölmargar myndir,“ segir Guðni.
Silli segir að hann hafi í upphafi
viljað stuðla að því að safnið eignað-
ist myndir eftir listamenn úr hérað-
inu en seinna. hafi svo listaverka-
eignin farið út fyrir þann hring.
„Listamennirnir okkar gáfu okkur
myndir eftir sig, Valtýr Pétursson
gaf t.d. yfir tuttugu verk, svo það
er hægt að rekja feril hans af þeim,
ef svo má segja,“ segir Silli.
„Viltu hlusta á tónlist úr hand-
snúnum grammifóni," spyr Guðni.
Ég held nú það og hann snýr sveif
á mjóum trékassa, lyftir svo lokinu
af honum og setur gamla nálina á
78 snúninga plötu. Gegnum urg og
suð heyrast rómantískir tónar
dansk kvintetts, lagið sem þeirspila,
„Være barmhjartig“ gerði Hreinn
Pálsson heimsfrægt á Islandi. Þessi
gamaldags tónlist hefur undarlega
seiðandi hljóm og gæðir gömlu hlut-
ina í kring einskonar angurværu
lífsmarki. Eg reika inn í skrifstofu
Jóhanns Skaptasonar og þorfi með
athygli á mynd af konunni hans
ungri að árum með þröngan hatt
utan um brosmilt andlit. Þríhyrndi
eikarstóllinn hans með leðuráklæð-
inu hefur yfir sér virðulegan sýslu-
mannsblæ og ekki spillir myndina
af Jóni sáluga forseta. „Jóhann og
kona hans Sigríður Víðis Jónsdóttir
eru réttnefndir „foreldrar" þessa
Safnahúss. Jóhann kom því á að
fólk gat gerst stofnfélagar að
Safnahúsinu og lagði þannigtraust-
an grundvöll að fjárhag þess. Þau
hjón ánöfnuðu Safnahúsinu húseign
sinni á Húsavík og raunar gerðu
nokkrir ættingjar þeirra slíkt hið
sama,“ segir Guðni
Rétt við hliðina er svo herbergi
sem helgað er minningu skosku
söngkonunnar Lizzie, sem hét fullu
nafni Elísabet og giftist Páli bónda
Þórarinssyni, Halldórsstöðum í
Laxárdal. Sonur þeirra, William
Francis, var áhugasamur um nátt-
úrufræði og gaf bæði mikla peninga
og merka gripi til Safnahússins að
sér látnum. Lizzie var mikil lyfti-
stöng fyrir sönglífið i Þingeyjar-
sýslu. 1 Suður-Þingeyjarsýslu er
starfandi kvennakór sem kenndur
er við Lizzie. Meðan síðustu tónar
frá ferðagrammifóninum deyja út
horfi ég með athygli á svipmikið
andlit hinnar skosku Elísabetar,
sem yfirgaf efnilegan söngferil í
Skotlandi til þess að setjast að á
íslandi. Hún hætti þó ekki að
syngja, sveitungar hennar hér nutu
starfskrafta hennar eins og fyrr
sagði og raunar fólk víða um Norð-
urland.
Undir gleri, gegnt kapellu með
munum úr kirkjum Þingeyjarpróf-
astsdæmis, er sjálf Guðbrandsbibl-
ía, upphafleg gerð hennar, prentuð
á Hólum 1584. Biblían var pentuð
í 500 eintökum og kostaði hvert
þeirra 2 til 3 kýrverð. Orgelið henn-
ar Lizzie er í kapellunni og þegar
Guðni spilar fyrir mig upphafstóna
sálmsins Ó, þá náð að eiga Jesúm,
heyri ég hve hljómur þess er falleg-
ur ennþá. Á veggnum yfir orgelinu
hangir mynd séra Hallgríms Péturs-
sonar og beinir alvarlegum og
áminnandi augum til mín.
Á snöggu augabragði
afskorið verður fljótt
lit og blöð niður lagði
líf mannlegt endar skjótt.
Líf dýranna í herbergi Náttúru-
gripasafnsins endaði líka skjótt.
Þau hafa hins vegar verið gerð
„ódauðleg" á vissan hátt með því
að stoppa þau upp. Með ósjáandi
gleraugum horfa þau út í herberg-
ið. Þekktast þeirra er vafalaust
„Grímseyjarbjörninn", ísbjörn sem
unnin var í Grímsey veturinn 1969,
einhver sá stærsti sem felldur hefur
verið hér á landi. Hins vegar líst
mér persónulega best á geit eina
með svört horn. Guðni segir mér
að margt geitfé hafi verið í Suður-
Þingeyjarsýslu á fyrri hluta þessar-
ar aldar. Árið 1900 voru 219 geitur
í héraðinu. Á kreppuárunum áttu
margir geitur í stað kúa en þegar
túnin stækkuðu og urðu grasgefn-
ari fórnuðu menn geitunum og
fengu sér kýr í staðinn. Nokkrir
refir af útlendu kyni eru hafðir utan
glersins. „Börnin hafa gaman af
að snerta mjúkan feld þeirra og það
er í lagi,“ segir Guðni. í skúffuskáp
og í hillum er merkilegt skeldýra-
safn sem Jóhannes Bjömsson hefur
gefið Náttúrugripasafni Suður-
Þingeyinga.
A leiðinni út úr Safnahúsi Húsa-
víkur göngum við framhjá sérstöku
minningarhomi um Guðjohnsen-
ættina. Þann 14 september 1844
fæddist Þórður Sveinbjömsson
Guðjohnsen, síðar verslunarstjóri á
Húsavík. Hann og afkomendur hans
settu mikinn svip á bæjarlífið á
Húsavík í áratugi. Á safninu er
m.a. varðveittur ofnskermur Þórðar
sem hann flutti með sér til Kaup-
mannahafnar, þar sem hann dó
þann 16. mars 1926. Einnig má sjá< .
undir gleri belti með 18 rúbínstein-
um sem Halldóra Margrét, fyrri
kona Þórðar, átti. Á veggnum upp
yfir þessu hangir afkomendatal
Guðjohnsenanna.
Áður en við kveðjum söfn Suður-
Þingeyinga ber að nefna Byggða-
safnið á Grenjaðarstað. Grenjaðar-
staðarbærinn þótti á sínum tíma
mestur og reisulegastur allra bæja
í héraðinu, enda um 775 fermetrar
að stærð. Elsti hluti bæjarins, sem
hefur verið safn síðan árið 1958,
var reistur árið 1865. Sjóminjasafn-
ið er eins og fyrr sagði einn helsti
vaxtarbroddur Safnahússins á
Húsavík. Að sögn Guðna Halldórs^-
sonar safnvarðar hófust fram-
kvæmdir við nýbyggingu undir sjó-
minjasafn árið 1990, í tíð fyrri safn-
varðar Finns Kristjánssonar, sem
nú er látinn. Stefnt er að því að
gera hið nýja hús fokhelt og fullfrá-
gengið að utan árið 1996. „Þá er
eftir að innrétta húsið og gera það
að safni,“ segir Guðni og kveðst
þess jafnframt fullviss að það tak-
ist fljótt með sameiginlegu átaki
héraðsbúa. Loks má geta enn eins
þáttar í starfsemi Safnahússins ý -
Húsavík. Þar eru af og til haldnir
fyrirlestrar um menningar- og vís-
indaleg efni. Fyrr á árinu héldu
þeir Ólafur K. Nielsen líffræðingur
og Guðjón Friðriksson sagnfræð-
ingur þar fyrirlestra og senn munu
þeir Ragnar Stefánsson og Eysteinn
Tryggvason halda fyrirlestur um
skjálftavirkni og jarðskjálftahættu
á Húsavík.
Itölsku peysurnar komnar aftur
Einnig mikið úrval af
fallegum buxum og leggings
Eddufelli2,
Sími 5571730.
Jóhannes Björnsson