Morgunblaðið - 27.03.1996, Síða 23

MORGUNBLAÐIÐ
MIÐVIKUDAGUR 27. MARZ 1996 23
________________AÐSENPAR GREMMAR__
Ný viðhorf í starfsmannamálum rík-
isins og breytt hlutverk stjórnenda
í FRUMVARPI um réttindi og
skyldur starfsmanna ríkisins sem
fjármálaráðherra hefur lagt fyrir
Alþingi eru ýmis atriði sem flestir
eru sammála um að verði til bóta
í rekstri og stjórnun ríkisstofnana
og ríkisfyrirtækja hljóti frumvarp-
ið samþykki óbreytt. Nýmælin eru
hins vegar ekki meiri en þau sem
flest fyrirtæki á hinum almenna
markaði hafa tekið upp og tamið
sér á undanförnum árum. Einn
þeirra þátta sem fram kemur í
þessu frumvarpi varðar þær breyt-
ingar sem lagt er til að verði gerð-
ar á verksviði stjórnenda. Allir sem
áhuga hafa á að kynna sér þessi
nýmæli hljóta að fagna þessum
breytingum. Á sama tíma og
stjórnendum verður fært meira
vald og meiri ábyrgð, verða jafn-
framt gerðar meiri kröfur til þeirra
um að standa sig í starfi.
Sá tími er að líða í hinum vest-
ræna heimi að stjórnendur fram-
kvæmi aðeins athafnir í framhaldi
af miðstýrðu valdi. Kröfur skatt-
borgara um aukinn sveigjanleika
og betri þjónustu í opinberum
stofnunum hafa aukist og við þeim
verður að bregðast. Skattborgarar
bera óhjákvæmilega saman þá
þjónustu sem þeir fá frá hinu opin-
bera og þá þjónustu sem þeir fá
frá fyrirtækjum og þjónustuaðilum
í einkarekstri. Þeir sætta sig ekki
lengur við lakari þjónustu frá
hendi ríkis og ríkisfyrirtækja, en
þeir fá frá fyrirtækjum í einka-
rekstri. En hvert er vandamálið?
Vandamálið felst m.a. í því að lög
og reglugerðir hafa ekki veitt
stjórnendum það svigrúm sem
nauðsynlegt er til að
þeir geti uppfyllt þær
kröfur sem gera verð-
ur til stofnana þeirra
í nútímaþjóðfélagi.
Það umhverfi sem
stjórnendur opinberra
stofnana hafa búið við
hefur í einstaka tilvik-
um leitt af sér stjórn-
unarstíl sem segja má
að jaðri við skrifræði.
í dag er þessi stjórn-
unarstíll hvorki réttur
né heppilegur og er
þar margt sem veldur.
I fyrsta lagi er allt
umhverfi þjóðfélags-
ins orðið flóknara en það hefur
verið áður. Stjórnendur geta ekki
einir tekið ákvarðanir í öllum mál-
um. Starfsmenn verða í auknum
mæli þátttakendur í þeim ákvörð-
unum sem taka verður. í öðru lagi
eru kröfur skattborgaranna meiri
en áður, þ.e. kröfur um skilvirkari
þjónustu, m.a. vegna samanburðar
sem þeir gera við aðra þjónustu
sem veitt er í þjóðfélaginu. Og í
þriðja lagi eru nú að koma til
starfa á almennum vinnumarkaði
starfsmenn með ný sjónarmið.
Þessir nýju starfsmenn eru al-
mennt vel skólagengnir og hafa
mikla löngun til þess að sýna hvað
í þeim býr. Þeir hafa áhuga og
vilja til að bæta og lagfæra ýmis-
legt það í rekstri ríkisstofnana sem
færa má til betri vegar. Það er
því brýnt að nýta sér þessa þekk-
ingu. Ef ríkisstofnanir nýta sér
þessa auðlind ekki, þ.e. þekkingu
starfsmanna, þá er eins víst að
þetta hæfa fólk leiti á
önnur mið. En til þess
að unnt sé að efla og
styrkja starfsmenn
betur til þátttöku í
opinberum rekstri þarf
að breyta umgjörðinni.
Það er nákvæmlega
það . sem frumvarpið
um réttindi og skyldur
starfsmanna ríkisins
gerir kleift, ásamt öðr-
um þeim þáttum sem
þar koma fram.
Einn af þeim þátt-
um á starfssviði
stjórnenda sem gert
er ráð fyrir að breytist
samkvæmt frumvarpinu er að þeir
fái meiri áhrif á það með hvaða
hætti starfsmönnum verður um-
bunað fyrir vel unnin störf. Hingað
Megintilgangur frum-
varpsins er, að mati
Þórðar S. Oskarsson-
ar, að færa umhverfi
og stjórnun ríkisstofn-
ana í nútímalegra horf.
til hefur svigrúm stjórnenda í þeim
efnum nánastekki verið neitt sam-
kvæmt núgildandi lögum. Hins
vegar hefur það tíðkast að greiða
þeim sem standa sig vel og öðrum
þeim sem lykilatriði er fyrir hið
opinbera að hafa í þjónustu sinni
ómælda yfirvinnu og ýmsar aðrar
aukagreiðslur sem of langt er að
telja upp hér. í raun má því segja
að hið opinbera hafi gert ýmislegt
til þess að halda starfsmönnum
sínum í starfí og þar með að draga
úr líkum á því að þeir leiti á önn-
ur mið. Það kerfi sem hefur verið
við lýði varð til af nauðsyn. Því
var aldrei ætlað að vera stjórn-
tæki með sama hætti og nú er
ráðgert að það verði. í frumvarp-
inu er gert ráð fyrir því að stjórn-
endur fái heimild til að veita þeim
starfsmönnum viðbótarlaun sem
sýna góðan árangur í starfi. Þetta
er vandasamt verkefni en engu
að síður er það mikilvægt að þetta
ákvæði nái fram að ganga. Starfs-
menn gera sér í dag betur ljóst
mikilvægi þeirrar vinnu sem þeir
leggja af mörkum fyrir vinnuveit-
anda sinn og þeir hafa væntingar
um umbun í samræmi við þann
virðisauka sem þeir skapa. Hið
opinbera verður að koma til móts
við þessar væntingar til þess að
halda hæfum starfskrafti. Skýrar
reglur munu verða settar um það
með hvaða hætti má greiða þessi
viðbótarlaun og verða ákveðin
viðmiðunarmörk sett fyrir einstök
störf. Með þessum hætti verður
stjórnendum gert kleift að hafa
bein áhrif á það með hvaða hætti
starfsmönnum verður umbunað.
Það verður ekki lengur venjan að
stjórnendur geti vísað launamálum
til einhverra annarra. Hluti af
verksviði þeirra verður fólginn í
því að afgreiða launamál og að
haida þeim í eðlilegum farvegi með
hliðsjón af breytilegu framlagi ein-
Þórður S.
Óskarsson
Auka á rétt fólks til
Með síauknu alþjóða-
samstarfi er enn
þj óðaratkvæðagreiðslu
FYRIR Alþingi liggur nú frum-
varp frá þingmönnum Þjóðvaka
um breytingu á stjórnarskránni
þess efnis, að heimila þjóðarat-
kvæðagreiðslu í mikilvægum mál-
um, ef áskorun berst um það frá
þriðjungi kosningabærra manna í
landinu.
Lýðræðinu takmörk sett
Víða í grannlöndum okkar hefur
verið farin sú leið að heimila
þjóðaratkvæðagreiðslu og auka
þannig lýðræðislegan rétt fólksins.
Samkvæmt stjórnskipan okkar
getur fólk einungis haft áhrif með
atkvæði sínu í kosningum til Al-
þingis og sveitastjórna, svo og við
kjör forseta lýðveldisins. Telja
verður að lýðræðinu séu þannig
nokkur takmörk sett, ekki síst þar
sem samsteypustjórn-
ir virðast mun algeng-
ari hér en t.d. annars
staðar á Norðurlönd-
um. Þannig veit fólk
hér á landi sjaldnast
hvaða ríkisstjórnir
það er að kjósa yfir
sig með atkvæði sínu,
auk þess sem auðveld-
ara er fyrir sam-
steypustjórnir að
semja sig frá loforð-
um og kosninga-
stefnuskrám.
Hundahald og
áfengisútsölur
Þótt oft hafi hér á landi komið
fram krafa um að auka rétt fólks
til þjóðaratkvæðagreiðslu hefur
ekkert orðið úr því.
Réttur fólks til að hafa
áhrif á framgang ein-
stakra mála er bund-
inn við atkvæða-
greiðslur um minni
háttar mál, svo sem
opnun á áfengisútsöl-
um og um hvort leyfa
skuli hundahald í ein-
stökum sveitarfélög-
um.
Með síauknu al-
þjóðasamstarfi er enn
brýnna að fólk hafi
möguleika á þjóðarat-
kvæðagreiðslu, ekki
síst þar sem mikil-
vægir alþjóðlegir samningar geta
haft úrslitaáhrif á framtíð þjóðar-
innar. Þannig var hávær krafa
Jóhanna
Sigurðardóttir
brýnna, segir Jóhanna
Sigurðardóttir, að fólk
hafi möguleika á þjóðar-
atkvæðagreiðslu.
uppi hjá stórum hluta þjóðarinnar
um að efnt skyldi til þjóðarat-
kvæðagreiðslu um aðild íslands
að Evrópska efnahagssvæðinu. í
stórum málum sem snerta veru-
lega hag þegnanna og afkomu
þjóðarinnar er mikilvægt að þessi
leið sé fyrir hendi. Það treystir
lýðræðið í landinu og veitir stjórn-
málaflokkum meira aðhald en þeir
hafa nú.
Vald forseta íslands
Forseti íslands hefur aldrei frá
stofnun lýðveldisins beitt heimild
stjórnarskrárinnar um að synja
staðfestingar á lagafrumvarpi sem
stakra starfsmanna. Þetta er erfitt
verkefni en góðir stjórnendur
munu sinna þessum þætti af kost-
gæfni.
Eins og fram kemur í þessu
frumvarpi, mun verksvið stjórn-
enda hjá hinu opinbera breytast'
að verulegu leyti. Ekki er gert ráð
fyrir því að þessir nýju stjórn-
unarhættir muni koma í stað
þeirra sem fyrir eru í vetfangi.
Ráðgert er að öflugri þjálfun og
fræðslu verði hrint af stað, eink-
um fyrir stjórnendur þar sem
kynntar verða breyttar aðferðir
og ný vinnubrögð í starfsmanna-
stjórnun. Að þessari þjálfun mun
verða unnið í nánu samráði við
þá aðila sem næst þessum málum
standa. Áður en til þessa kemur
mun verða leitað til einstakra
stjórnenda og kannað hvar þörfin
fyrir aukna þjálfun er mest. Þann-
ig mun það verða skoðað hvar
mest þörf er á að skerpa á til-
teknum þáttum í stjórnun til að
gera þeim sem nú eru í mestum
vanda staddir fært að taka upp
ný vinnubrögð og til að fylgja
eftir öðrum þeim atriðum sem
fram koma í þessu frumvarpi. Ég
er þess fullviss að þegar þessar
breytingar sem fram koma í frum-
varpi fjármálaráðherra verða
orðnar að veruleika, þá muni öll
starfsemi hins opinbera að ein-
hveijum árum liðnum komast í
þann farveg að það verði jafn
eftirsóknarvert að vera í starfi
hjá hinu opinbera og hjá einkaað-
ilum. Þannig er það trú mín að
framvinda þessara mála verði
staðfesting á því að höfuðtilgang-
inum með þessu frumvarpi, þ.e.
að umhverfi og stjórnun ríkis-
stofnana færist í nútímalegra
horf, hafi verið náð.
Höfundur er Ph.D. í vinnusáifræði
og einn af nefndarmönnum sem
sömdu frumvarp um réttíndi og
skyldur starfsmanna ríkisins.
Alþingi hefur samþykkt. Ákvæðið
felur aðeins i sér frestandi neit-
unarvald, því að synji forsetinn
um staðfestingu verður að bera
lagafrumvarpið undir þjóðarat-
kvæðagreiðslu. Af framkvæmd-
inni má því ráða að þetta vald
forsetans til að færa valdið frá
þinginu til þjóðarinnar sé í raun
nánast marklaust.
Réttmæt krafa fólksins
Þegnar landsins geta átt rétt-
mæta kröfu á því að fá að taka
á beinan hátt þátt í ákvörðun um
mikilvæg atriði. Því er nauðsyn-
legt að inn í stjórnarskránna verði
tekið ákvæði sem veitir þeim
þennan rétt, án þess að til atbeina
forseta lýðveldisins þurfi að
koma.
Höfundur er alþingismaður.
- kjarni málsins!
♦Indeslf
Tfeixi stgf.
Vfenð stgr. \

GR 1860
• H:117 B: 50 D: 60 cm
• Kælir: 140 Itr.
• Frystir: 45 Itr.
GR2600
• H:152 B: 55 D: 60 cm
• Kælir: 187 Itr.
• Frystir: 67 Itr.
GR 3300
• H:170B: 60 D: 60
• Kælir: 225 Itr.
• Frystir: 75 Itr.
Vesturland: Málningarþjónustan Akranesi, Kf. Borgfirðinga, Borgarnesi.Blómsturvellir, Hellissandi. Guðni Hallgrfmsson, Grundarfirði. Ásubúð.Búðardal Vestfirðir: Geirseyrarbúðin Patreksfirði. Rafverk BolungarvíiTstraumuMsaflrörNoröuriand^LSteingrímsf^^
Kf. V-Hún., Hvammstanga. Kf. Húnvetninga, Blönduósi. Skagfiröingabúö.Sauöárkróki. KEA byggingavörur, Lónsbakka, Akureyri.KEA, Siglufirði.Ólafsfiröi og Dalvik. Kf. Þlngeyinga, Húsavík. Urð, Raufarhöfn. Austurland: Sveinn Guðmundsson, Egilsstööum.
Kf.Vopnfirðinga.Vopnafirði. Stál, Seyöisfirði. Verslunin Vik, Neskaupsstaö. Kf.Fáskrúösfirðinga, Fáskrúðsfirði. KASK, Höfn Suöurland: Kf. Rangæinga, Hvolsvelli. Mosfell, Hellu. Árvirkinn, Selfossi. Rás, Þorlákshðfn. Jón Þorbergs, Kirkjubæjarklaustri. Brimnes, Vestmannaeyjum.
Reykjanes: Stapafell.Keflavfk. Rafborg, Grindavlk.
Umbo!) s menn um Iand a 111