Morgunblaðið - 31.12.1997, Page 38

Morgunblaðið - 31.12.1997, Page 38
38 D MIÐVIKUDAGUR 31. DESEMBER 1997 MORGUNBLAÐIÐ atvinnurekenda munu á nýju ári vinna að breytingum á sínu skipu- lagi til að geta þjónað fyrirtækjun- um betur með meiri árangri og minni kostnaði. Það er ekki sann- færandi að segja öðrum til vegar ,pn fara hann aldrei sjálfur. Ég óska landsmönnum öllum far- sældar og friðar á nýju ári. Kristján Ragnarsson, formaður Landssam- bands íslenzkra útvegsmanna Borðum ekki útsæði morgun- dagsins MIKILVÆGASTA verkefni á vett- vangi stjórnmálanna er að sann- færa fólk um að borða ekki útsæði morgundagsins, sagði fyrrum ráðherrann og þingkonan Barbara Castle aðspurð í nýleg- um viðtalsþætti við 'sjónvarpsmanninn kunna David Frost. Á einfaldari og skýrari hátt er ekki hægt að orða mikilvægi þessara sanninda. Undanfarna tvo áratugi hefur meginþungi allrar um- ræðu um sjávarútveg- inn einmitt snúist um það hvernig við íslend- ingar getum umgeng- ist fiskimiðin án þess 'að ganga of nærri fiskistofnunum. Betra dæmi um gildi þessara upphafs- orða er vart hægt að finna. Þegar Alþingi samþykkti lögin um stjórnun fiskveiða upphaflega haustið 1983 og svo aftur árið 1990 í núverandi mynd var mörkuð djörf stefna til framtíðar varðandi skynsamlega, sjálfbæra nýtingu fiskistofnanna. Því miður náðist ekki í fyrstu atrennu að móta heil- stætt kerfi fyrir veiðarnar, sem aftur leiddi til þess að ekki var hægt að takmarka með skilvirkum hætti of mikla sókn í þorskstofn- inn. Nú hefur hinsvegar tekist að snúa þeirri slæmu stöðu við og 'þorskurinn, okkar helsti nytja- stofn, virðist vera að ná sér á strik að nýju. Því miður er oft stutt í það að freistingin til þess að borða „útsæðið" verði skynseminni yfir- sterkari. Þess vegna er verkefni stjórnmálamannanna í þessum efn- um viðvarandi og leggur mikla ábyrgð á þeirra herðar. Breytingar á lögum um stjórnkerfi fiskveiða, sem miða að því að hygla einum hópi á kostnað annars, eru tii þess fallnar að grafa undan tiltrú á stjórnkerfinu og ekki síður stjórn- málamönnum. Á þessu ári mun heildarafli aftur fara öðru sinni yfir rúmar tvær milljónir tonna. Mikil og góð loðnu- veiði á árinu vegur að sjálfsögðu þyngst eins og oft áður í þessum aflatölum. Heildarveiði í tonnum talið segir ekki alla sögu um veið- arnar vegna mismunandi verðmæt- is einstakra fisktegunda. Vegna aflabrests meðal helstu sam- keppnislanda okkar í Suður-Amer- íku hefur afurðaverð á lýsi og mjöli einnig verið í hámarki. Afkoman í veiðum og vinnslu bolfisks hefur ekki verið að sama skapi jafngóð. Allt útlit er þó fyrir að þetta ár verði sjávarútveginum í heild frem- (ur hagstætt ár. Það sem helst vek- ur bjartsýni um batnandi hag sjáv- arútvegsins eru fréttir af stækk- andi þorskstofni. Blikur eru hins- vegar á lofti varðandi íslensku síld- ina, sem illa hefur gengið að veiða á þessum vetri. Þá hafa ufsa- og grálúðukvótar verið skornir niður á þessu fiskveiðiári og mun það 'að sjálfsögðu hafa áhrif á tekju- möguleika greinarinnar. Það skyggir á annars sæmilegt árferði í sjávarútveginum að enn á ný eru uppi erfiðar deilur við for- ystu sjómanna á fiskiskipaflotan- um. Nú um þessi áramót er staða mála með þeim hætti að boðuðu verkfalli Vélstjórafélags íslands hefur verið frestað til 17. janúar á nýju ári. Sömuleiðis hefur verið ákveðið að fresta boðuðu verk- banni útvegsmanna á áhafnir þeirra skipa, sem verkfallið hefði bitnað á. Meðal félagsmanna í Farmanna- og fiskimannasam- bandinu og Sjómannafélagi íslands er verið í atkvæðagreiðslu um heimild til boðunar verkfalls 2. febrúar á nýju ári. Miðað við þá kröfugerð sem samtök sjómanna hafa sett fram er ekki útlit fyrir að hægt verði að ná samkomulagi milli deiluaðila. Kröfur eru uppi um breytt starfs- umhverfi sjávarútvegsins, sem ekki er á valdi samninganefndar útvegsmanna að verða við. Gerð er m.a. krafa um að allur fiskur sem veiddur er á íslenskum skipum verði boðinn upp á uppboðsmörk- uðum. Þessi ákvörðun mundi ein og sér rjúfa hefðbundin tengsl út- gerðar og fiskvinnslu hér á landi og yrði aldrei sátt um það innan atvinnugreinarinnar. Þá eru upp kröfur sem mundu auka enn frek- ar en orðið er kostnað vegna launa sjómanna í útgerð fiskiskipa svo sem krafan um breytt hlutaskipti vélstjóra og fleira. Þegar þetta er skrifað er fullkomin óvissa ríkjandi um farsæla lausn þessar- ar kjaradeilu við sjó- menn. Öllum er ljóst að sjómenn eru tekju- hæsta stétt þessarar þjóðar. Auk þess njóta þeir verulegra hlunn- inda í formi afsláttar á tekjuskatti. Hvað veldur þá þess- ari kröfuhörku sjómannaforyst- unnar, sem nú sækist eftir verk- fallsheimild frá umbjóðendum sín- um? Því er borið við að afnema verði það návígi sem er miili sjó- manna og útvegsmanna sem er um fiskverð. Samið hefur verið um það milli útgerðar og sjómanna að sjó- menn eigi rétt á að semja um fisk- verð. Takist það ekki ákveður sér- stök úrskurðarnefnd fiskverð, þar sem hlutlaus oddamaður fer með úrskurðaratkvæði, þrátt fyrir þetta stefnir sjómannaforystan í verk- fall, sem lama mun allt þjóðfélag- ið. Þetta er dæmi um það að þeir sem mest bera úr býtum eru helst líklegir til þess að beita verkfalls- vopninu og þá að ástæðulausu. Ef gefa ætti þessu ári lýsandi yfirskrift væri ekki fjarri lagi að nefna það ár hinna miklu samein- inga fyrirtækja í sjávarútvegi. Mörg rótgróin útgerðarfyrirtæki hafa sameinast öðrum á árinu og eru nú skráð á almennum hluta- bréfamarkaði. Með þessum hætti er verið að hagræða og efla þau fyrirtæki sem áfram starfa og jafn- framt að opna þau fyrir innlendum áhugasömum fjárfestum, sem hafa áhuga á að fjárfesta í höfuðat- vinnuvegi landsmanna. Starfsumhverfi atvinnulífsins hefur á nokkrum árum tekið stór- stígum framförmum. Sjávarútveg- urinn er í eðli sínu fjármagnsfrekur vegna þeirra miklu fjárfestinga í skipum og vinnslu sem nauðsyn- legar eru til þess að takast á við ný verkefni. Tilkoma hlutabréfa- markaðarins hefur auðveldað mörgum útgerðarfyrirtækjum að endurfjármagna starfsemina og takast á við ný verkefni. Hinsvegar má segja að erfiðara sé fyrir ein- staklinga að byija í atvinnugrein- inni á sömu forsendum og áður þekktust, þegar sókn í helstu fiski- stofna var frjáls og lán fengust fyrir jafnvel hærri upphæð en nam kaupverði skipsins sem dæmi eru um. Víðast er unnið að því í nálæg- um löndum að hamla gegn of mik- illi sókn í fiskistofnana, með stór- felldri úreldingu fiskiskipa á kostn- að hins opinbera. Það er sérstakt áhyggjuefni að á sama tíma og staða sjávarútvegs- ins á landsbyggðinni hefur heldur verið að styrkjast eiga sjávarút- vegsbæir víða í vök að verjast vegna fólksflutninga. Þessi þróun leiðir til byggðaröskunar, sem get- ur haft alvarlegar afleiðingar fyrir atvinnulífið í landinu. Hins vegar er vandséð hvernig bregðast eigi við þessari þróun þannig að viðun- andi lausn fáist. Það hefur sýnt sig að miðstýrðar stjórnvaldsað- gerðir hafa dugað skammt til þess að snúa þessari þróun við. í fljótu bragði virðist sem eina viðspyrnan við þessari óheillaþróun felist í því að efla enn frekar atvinnustarfsemi á landsbyggðinni og þá skiptir höfuðmáli að hagsmunir sjávarút- vegsins verði ekki bornir fyrir borð með nýjum óréttlætanlegum álög- um. Það er ekki aðeins meðal útgerð- arfyrirtækja, sem breytingar eiga sér stað. Á þessu ári ákvaðu stjórn- völd og Alþingi að stofna nýjan Fjárfestingarbanka atvinnulífsins hf. og Nýsköpunarsjóð atvinnulífs- ins hf. Þetta var gert með því að leggja niður fjárfestingarsjóði at- vinnulífsins þar á meðal Fiskveiða- sjóð Islands, sem þjónað hefur ís- lenskum sjávarútvegi í 92 ár. Fisk- veiðasjóður íslands hefur alla tíð gegnt veigamiklu hlutverki fyrir sjávarútveginn sem helsti lánveit- andi til fjárfestinga í greininni. Oft hefur hann á erfiðleikatímum orðið að bregðast við aðsteðjandi vanda í sjávarútveginum með fjármála- legum fyrirgreiðslum og lánveit- ingum. Ég vil þakka útvegsmönnum samstarfið á árinu og jafnframt óska ég öllum landsmönnum gleði- legs nýárs. Arnar Sigurmunds- son, formaður Sam- taka fiskvinnslustöðva * Ovissa í upphafi nýs árs Mikill munur er á afkomu einstakra greina sjávarútvegsins ÁRIÐ 1997 hefur á margan hátt verið fengsælt og um leið viðburða- ríkt í íslenskum sjávarútvegi. Met- afli í fiskveiðum okkar innan og utan lögsögunnar, sem nú er áætlaður tæplega 2,2 milljónir tonna. Af þessum gríðarlega fiskafla vegur loðna og síld um 1,6 milljónir tonna, sem er svipað magn og árlegur heild- arafli okkar í öllum fisktegundum á und- anfömum áratug. Af- koma í veiðum og vinnslu á loðnu og síld til bræðslu hefur verið með besta móti á þessu ári og fer þar saman mikið magn og hag- stæð verðþróun á mjöli og lýsi. Þorskafli á ís- landsmiðum fer yfir 200 þúsund tonn á þessu ári og verður það í fyrsta skipti síðan 1993. Heildarbotn- fiskafli á þessu ári verður um 440 þúsund tonn sem er svipaður afli og undanfarin tvö ár. Þrátt fyrir að þorskafli hafi aukist um 40 þús- und tonn á þessu tímabili hefur samdráttur í veiðum á ýsu, ufsa, karfa og grálúðu þau áhrif að heild- araflinn er nær óbreyttur. Veiðar á úthafs- og innfjarðarrækju verða svipaðar og undanfarin ár eða um 70 þúsund tonn samkvæmt bráða- birgðatölum Fiskistofu. Lang- stærsti hlutinn af þessum tæplega 2,2 milljón tonna heildarafla ís- lenskra fiskiskipa fer til vinnslu hér á landi. Þessu til viðbótar er umtals- vert magn af hráefni, einkum heil- frystum þorski veiddum af erlend- um fiskiskipum í Barentshafi flutt inn til vinnslu í íslenskum fisk- vinnslustöðvum. Ársins 1997 verð- ur efalaust minnst fyrir mikil og góð aflabrögð í síld og loðnu og langþráða aukningu í þorskafla. Aukin alþjóðavæðing og endurskipulagning fyrirtækja Aukin útrás og alþjóðavæðing íslenskra sjávarútvegs- og sölusam- taka hélt áfram á árinu og færir þessi þróun og fjárfestingar erlend- is okkur sífellt nær markaðinum. Á sama tíma fjölgar framleiðslu- og sölufyrirtækjum í sjávarútvegi á hlutabréfamarkaði og hefur afkoma þeirra sífellt meiri áfhrif á þróun íslensks hlutafjármarkaðar. Allt er þetta hluti af þeirri breytingu sem íslenskt samfélag gengur í gegnum með meiri aiþjóðlegum samskiptum og almennari þátttöku almennings í atvinnulífinu. En það er víða við gríðarlegan vanda að etja hjá fyrirtækjum í sjávarútvegi. Frá miðju ári 1995 hefur botnfiskvinnsla, einkun fryst- ing verið rekin með verulegum halla. Erfiðust hefur verið staða þeirra fyrirtækja sem byggt hafa afkomu sína á rekstri hefðbundins frystihúss og útgerð ísfisktogara. Þessi fyrirtæki hafa í nokkrum til- vikum hætt rekstri, selt eignir og/eða sameinast öðrum. Þessi þró- un hófst í samdrættinum í þorskafl- anum fyrir tæpum áratug og bitn- aði einkum á fyrirtækjum sem voru af millistærð og jafnan burðarásar í sínu byggðarlagi. Mörg þessara fyrirtækja reyndu allt hvað mögu- legt var í rekstrarhagræðingu, en dæmið gekk hreinlega ekki upp, og vegur þar þyngst minna magn til vinnslu og of hátt hráefnisverð. Saltfiskvinnslan hefur gengið nokk- uð betur á undanförnum árum þrátt fyrir að hún byggi afkomu sína að verulegu leyti á þorski til vinnslu. Afkoman í saltfiski hefur sveiflast nokkuð á þessu ári og þar hefur lækkandi gengi á nokkrum Evrópu- myntum haft umtalsverð áhrif, en saltfiskur er að langmestu leyti seldur í ECU gjaldmiðli. Rækjuvinnslan hefur gengið í gegnum mikla erfíðleika undanfarin tvö ár vegna lækkunar á afurða- verði, en á síðustu mánuðum hefur verð á skelflettri rækju heldur farið hækkandi. Mjöl- og lýsisvinnsla hef- ur gengið mjög vel á þessu ári og verður þetta algjört metár í veiðum og vinnslu á loðnu og síld til bræðslu. Mikið magn til vinnslu, hækkandi afurðaverð og hagstæð gengisþróun Bandaríkjadollars og breska punds- ins á þessu ári á stærstan hlut í góðri afkomu þessara fyrirtækja. Ef þessi góða afkoma fyrirtækja í veiðum og vinnslu á síld og loðnu til mjöl- og lýsisvinnslu hefði ekki komið til á undanförn- um tveimur árum má telja nokkuð öruggt að öðruvísi væri um að lit- ast í sjávarútvegi um þessar mundir. Fullvíst má telja að þessi góða afkoma hafi komið í veg fyrir að þessi fyrir- tæki hafi dregið enn frekar úr botnfísk- vinnslu eða jafnvel hætt henni alveg í landi. Erfiðir kjarasamningar að baki Fyrir rúmu ári hóf- ust viðræður um nýja kjarasamn- inga á almennum vinnumarkaði. Allt frá upphafi viðræðna var vitað að erfitt gæti orðið að ná samkomu- lagi án átaka. Eins og oftast áður hafði fiskvinnslan ákveðna sérstöðu í þessari samningagerð. Meginkrafa fiskvinnslufólks var veruleg hækk- un lágmarkslauna og liður í þeim breytingum var lækkun bónus- greiðslna í fiskvinnslu yfir í kaup- taxta. Um þessa kröfu voru skiptar skoðanir meðal fískvinnslumanna og töldu sumir að með henni væri verið að draga verulega úr hvata í bónusvinnu. Þá kom hin nýja vinnu- tímatilskipun Evrópusambandsins mjög til umræðu, en hún hefur mikil áhrif einkum í vaktavinnu í loðnubræðslum og í síldar- og loðnuvinnslu í frystihúsum. Að auki var samið um breytingar á kaup- tryggingu fiskvinnslufólks. Lokið var við fyrstu kjarasamninganna í loðnubræðslum í byijun febrúar sl. og almennum kjarasamningum að mestu í mars. Á Vestfjörðum fóru viðræður aðeins síðar í gang og þar tókust ekki kjarasamningar fyrr en eftir sjö vikna verkfall. Verkfallið hefur haft mikil áhrif á rekstur fyrirtækjanna og afkomu starfs- fólks og byggðarlaga. Launakostn- aður fískvinnslufyrirtækja eykst að meðaltali um 6-7% á þessu ári vegna þessara kjarasamninga og 4% á næsta ári, en þeir gilda í tæp þijú ár. Það var erfitt að taka þátt í gerð kjarasamninga þegar stór hluti fiskvinnslunnar er rekinn með umtalsverðum halla. Eins og áður töldum við útilokað væri að skerast úr leik og skynsamlegast væri að taka fullan þátt í gerð kjarasamn- inga til lengri tíma og ná þeirri niðurstöðu sem væri viðunandi fyrir fiskvinnsluna og samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs. Nokkrir meginþættir ráða mestu um afkomuna Afkoma fiskvinnslunnar ræðst jafnan af þróun afurðaverðs, geng- is, hráefniskostnaði, launakostnaði og innlendu efnahagsástandi. Þróun afurðaverðs á þessu ári hefur verið mjög hagstætt í lýsis- og mjöl- vinnslu og hefur hækkun dollars og pundsins hjálpað þar mikið til. Á þessu ári hefur afurðaverð á mjöl og lýsi hækkað um rúm 30%, og hafa hækkanir verið áberandi síðari hluta ársins. Afurðaverð á landfrystum afurðum hefur hækkað um rúm 6% á árinu, og hefur þessi hækkun einkum komið fram á.síð- ustu íjóra mánuði ársins. Skelflett rækja hefur hækkað um rún 7% á árinu og hafa þessar hækkanir sam- kvæmt upplýsingum Þjóðhags- stofnunar aðallega komið fram síð- ustu þijá mánuði þessa árs. Verðlag á saltfiskmörkuðum hef- ur eins og oftast áður sveiflast eft- ir árstíðum og til viðbótar þessu hefur ECU, sem saltfiskur er yfir- leitt seldur í lækkað um rúmlega 3% gagnvart krónunni frá ársbyij- un. Allar ofangreindar breytingar eru miðaðar við SDR reikningsein- inguna, en verðgildi hennar gagn- vart íslensku krónunni er nær óbreytt frá ársbyijun 1997. Gengi íslensku krónunnar hefur hækkað um 1,5% frá ársbyijun, en það hef- ur sveiflast töluvert innan ársins og hafði miðju þessu ári hækkað um 2% frá áramótum. Þessi gengis- þróun er ekki hagstæð fyrir útflutn- ings- og samkeppnisgreinar. Miðað er við heilt ár er skilaverð fyrir útfluttar sjávarafurðir 1,0-1,5 milljörðum Iægra en ella og munar um minna. Þessi gengisþróun leiðir til lægra innflutningsverðs og skekkir um leið samkeppnishæfni íslenskra fyrirtækja sem keppa við innfluttar vörur. Hráefnisverðið skiptir meginmáli í afkomu fisk- vinnslunnar. I saltfiski fer hráefnið stundum yfír 70% af skilaverði af- urðanna, en yfirleitt er hráefnis- verðið milli 50-60%. Á þessu ári hefur verð á þorski lítið breyst frá fyrra ári, rækjuverðið lækkaði veru- lega frá fyrra ári og síld og loðnu- verð hafa hækkað. I botnfiskvinnslu er hráefnisverðið einfaldlega of hátt og á það einkum við þorskinn. Slagurinn um takmarkað hráefni á þar stærstan þátt og bitnar það ekki síst á saltfískvinnslunni. Auk- inn þorskafli og umtalsverður inn- flutningur á Rússaþorski verður vonandi til þess að hráefnisverð á þorski muni lækka á næstu misser- um. Þjóðhagsstofnun tók síðast saman afkomutölur í sjávarútvegi miðað við stöðuna í júlí sl. í þeim útreikningum kom fram að yfir 10% halli var á frystingu, 4% á salt- fiski, rækjuvinnslan var í járnum, en góður hagnaður af mjöl og lýsis- vinnslu. í heild var afkoma sjávar- útvegsins nálægt núlli. Heldur hef- ur dregið úr halla frystingar vegna hækkana á afurðum síðustu mánuði og vonandi er rækjuvinnslan að komast upp fyrir núllið. Saltfiskvinnslan er nokkuð mis- jöfn eftir fyrirtækjum eins og í öðr- um greinum, en óhagstæð gengis- Kristján Ragnarsson Arnar Sigurmundsson

x

Morgunblaðið

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.