Morgunblaðið - 13.08.1998, Qupperneq 36

r 36 FIMMTUDAGUR 13. ÁGÚST 1998
AÐSENDAR GREINAR
MORGUNBLAÐIÐ
#r

*
Að svíkja
samfélagið
Hvernig líður skattsvikaranum
þegar hann nýtur niðurgreiddrar
læknisþjónustu, niðurgreiddra lyfja
og sendir börnin sín í skóla sem
samfélagið stendur straum af?
V'ILTU nótu eða á ég
að vinna þetta nótu-
laust? Ég man eftir
manninum sem
mælti þessa setn-
ingu fyrstur í mín eyru. Hann
horfði meira að segja i augun á
mér á meðan. Án þess að roðna.
Ekkert pukur, ekkert hvísl.
Vildi ég borga virðisaukaskatt-
inn af verkinu, eða ættum við
báðir að láta sem peningarnir,
sem áttu að skipta um eiganda
nokkrum mínútum síðar, hefðu
aldrei færst úr mínum vasa í
hans? Vildi ég borga Friðriki
Sophussyni það sem honum bar
af viðskiptun-
VIÐHORF
Eftir Skapta
Hallgrimsson
um eða ekki?
Sá fyrsti var
því miður ekki
sá síðasti.
Skattsvik
virðast svo algeng í þjóðfélaginu
að með ólíkindum er og hljóta
að vera einn mesti vágestur í
nútíma samfélagi hvarvetna.
Fullyrt hefur verið í mín eyru
að fjáriög íslenska ríkisins gætu
verið hallalaus hvert einasta ár
væri svikunum útrýmt, en slíkt
virðist borin von. Éða hvað?
Skyldi ekki hægt með ein-
hverjum hætti að höfða til skyn-
semi fólks í þessu sambandi;
vekja það til umhugsunar um
hve skattsvik eru slæmt mein?
í mörgum tilfellum fara ekki
saman uppgefnar tekjur fólks,
miðað við skatta, og lífsskilyrði
þess. Það er vitað mál. Margir
virðast í þeirri aðstöðu að geta
búið þannig um hnútana að lifa í
vellystingum þrátt fyrir að fá
einungis greidd laun sem að
annarra áliti hrykkju varla fyrir
nauðsynjum. Fólk sem stundar
viðskipti kaupir ýmiskonar
varning á vegum fyrirtækisins,
sem er svo notaður til einka-
nota. Þetta er vitað mál og hægt
að nefna dæmi þó ekki vilji ég
gera það. Þess þarf ekki. Rökin
sem ég hef heyrt eru þessi:
Hvers vegna ekki ég fyrst allir
hinir stunda þessa iðju?
„Nótulausu viðskiptin“ svo-
kölluðu virðast orðin þjóðar-
íþrótt hér á landi ekki síður en
handbolti og glíma; líklega enn
vinsælli. Það er auðvitað siðleysi
- og með algjörum ólíkindum
hve það virðist útbreitt - að
ýmsar stéttir manna bjóði vinnu
sína með þeim hætti sem fremst
í þessum pistli er lýst, og það al-
gjörlega blygðunarlaust. Érið-
rik er reyndar ekki lengur
nefndur á nafn í þessu sam-
bandi, Geir H. Haarde er kom-
inn í hans stað, en haldi menn
að þeir séu að svíkja fjármála-
ráðherrann með þessum „nótu-
lausu viðskiptum“ er það auðvit-
að hinn mesti misskilningur.
Þeir eru að svíkja þjóðina í heild
og þar með sjálfa sig. Væru
skattar, hvaða nafni sem þeir
nefnast, greiddir hérlendis eins-
og lög og reglur kveða á um,
væri mun blómlegra að lifa í
landinu. Því skal ég ekki mót-
mæla að skattar ýmiskonar eru
allt of háir á Islandi, margskon-
ar önnur gjöld sömuleiðis, en
ástæðan hlýtur einmitt að vera
sú - að hluta til - hversu mikið
er svikið undan. Fengi ríkið allt
sem því bæri væri hægt að létta
á skattbyrði og lækka gjöldin;
það væri hægt, ég fullyrði það,
en annað mál er svo hvort það
yrði gert. Stjórnvöldum yrði
auðvitað að treysta til þess.
Skattsvikarar ættu að velta
því fyrir sér með hvaðá hætti
þeir hafa sýkt þjóðfélagið.
Hvernig þeir fara með aðra
þegna landsins, þá samvisku-
sömu og grandvöru sem greiða
það sem þeim ber. Og í raun
miklu meira en þeir þyi'ftu, ef
allt væri með felldu. Skattsvik-
arar ættu að hugleiða að þeir fá
sömu þjónustu og þeir sem
standa skil á sínu, bæði beinum,
hefðbundnum sköttum og neita
að stunda „nótulaus viðskipti";
neita að stuðla að svartri vinnu,
svokallaðri, og það get ég full-
vissað viðkomandi um að slíkt
fólk er enn til, þó sumum finnist
það ef til vill hlægilegt. Finnist
þeir þegnar landsins hallæris-
legir og gamaldags. Sumir
kunna að hugsa: Ef ég get
svindlað, hvers vegna ekki að
gera það? Þetta fólk nýtur svo
niðurgreiddrar læknisþjónustu
eins og hinir, niðurgreiddra
lyfja, sendir börnin sín í skóla
sem samfélagið stendur straum
af, ekur á malbikuðum vegum
sem lagðir eni af hinu opinbera
fyrir alla þegna þess og svo
mætti lengi telja.
Getur verið að þjóðin sé orðin
svo óforskömmuð að henni finn-
ist það meira en sjálfsagt að
svíkja sjálfa sig einsog henni er
frekast unnt? Ég hygg þetta sé
hluti af því mikla agaleysi og
þein-i landlægu óvirðingu sem
virðist hrjá íslendinga; ekki síst
gagnvart umhvei'fmu. Ég ók á
eftir feðgum á dögunum eftir
fjölfarinni umferðargötu í
Reykjavík, faðirinn hafði ber-
sýnilega verið að fá sér eitt-
hvert sælgæti og bréfinu utan
af því fleygði hann út um glugg-
ann eins og ekkert væri sjálf-
sagðara. Þetta var tiltölulega
ungur maður og sonur hans, lík-
lega tíu ára eða þar um bil, sat í
framsætinu. Undrast einhver þó
börnin beri ekki virðingu fyrir
umhverfi sínu þegar þau eru al-
in svona upp? Ungur nemur,
gamall temur. Bílstjórinn hefur
sjálfsagt viljað stuðla að því að
þeir starfsmenn borgarinnar
sem sjá um að halda henni
hreinni hafí nóg að gera. Fái
jafnvel yfirvinnu og greiði þar
með meira til samfélagsins í
formi skatta en ella ...
Hvernig líður fólki, sem veit
að það hefur ekki greitt nema
lítinn hluta þess sem því ber í
sameiginlegan sjóð lands-
manna, þegar það þarf nauð-
synlega á hjálp að halda?
Leggst inn á sjúkrahús og
þiggur rándýra meðferð sér að
kostnaðarlausu? Því getur eng-
inn svarað nema sá sem á í
hlut. Skattsvikarar landsins
ættu að reyna að setja sig í slík
spor og svara sjálfum sér í
huganum. Og fara svo að leik-
reglum næst.
Um málefnalega gagnrýni
á ómálefnalega dóma
MORGUNBLAÐIÐ
birti sl. þriðjudag frá-
sögn af grein, sem
Garðar Gíslason hæsta-
réttardómari skrifaði í
júlíhefti Úlfljóts, tíma-
rits laganema, og fjallar
um gagnrýni lögmanna
á dómstóla. Segir hann
þar „að freistist lög-
menn til að ráðast á
dómstóla með ómál-
efnalegum hætti yfir-
gefi þeir það siðaða
samfélag sem dómarar
og lögmenn leitist við
að halda uppi“. Lýsir
hann fagm-lega hinum
öguðu vinnubrögðum
sem dómstólar beiti í
stai’fi sínu, þar sem þeir virði sann-
leikann og réttlætið. „Nú á tímum
æsifrétta í fjölmiðlum, þegar sjón-
varpið ráði ferðinni, sé sannleikur
ekki hafður að leiðarljósi í frétta-
flutningi í jafn íákum mæli og áður,
og ýmsir eigi því ei'fitt með að þola
að aðrir vh'ði meginreglur sem þeir
sjálfir virði ekki lengur"!?
Tilefni þess að Morgunblaðið birt-
ir úrdráttinn úr grein Garðars er
vafalaust áhugi blaðsins á að fylgja
efth' með umræðum því efni sem ég
fjallaði um í viðtali í blaðinu 1. ágúst
sl., en þar kom fram gagnrýni á
vinnubrögð Hæstaréttar Islands,
m.a. í málum sem dæmd voru sl. vor
og vörðuðu gildi reiknireglna skaða-
bótalaganna frá árinu 1993. Á blaðið
þakkh' skildar fyrh' að taka upp um-
ræður um þetta efni.
Garðar Gíslason hæstaréttardóm-
ari virðist vilja skipa gagnrýni í tvo
flokka, málefnalega gagnrýni og
ómálefnalega. Leitar hann stoðar
fyrir þessari flokkun í siðareglum
lögmanna og telur að málefnaleg
gagnrýni á dómstóla sé lögmönnum
heimil en ómálefnaleg ekki. Lítum
aðeins nánar á þetta.
Ekki er á því vafi að starfandi lög-
menn njóta alls hins sama tjáningar-
frelsis og aðrir borgarar njóta. Tján-
ingarfrelsi er jafnt fyrir „málefna-
legar“ skoðanir og „ómálefnalegar“.
Kjósi lögmaður að gagnrýna dómstól
er það hann sjálfur sem
ákveður hvað hann seg-
ir. Sé það órökstutt og
ósannfærandi („ómál-
efnalegt" svo notað sé
orðfæri Garðars Gísla-
sonar) er viðbúið að
orðin verði einskis met-
in. Hann ber sjálfur alla
áhættu af því. Flóknara
er það ekki.
I viðtali við Morgun-
blaðið sagði Garðar
Gíslason að greinin í
Úlfljóti væri almenns
eðlis og hefði ekkert
með einstaka lögmenn
að gera. Það er því ljóst
að hann beinir engum
skeytum að mér og
gagnrýni minni á dóminn. Hann sér
sjálfsagt jafn vel og hver annar, að
hún verður aldrei afgi'eidd sem
ómálefnaleg, enda hef ég fært fram
sterk málefnaleg rök fyrir öllu sem
Eg tel orðræðu Garð-
ars Gíslasonar, segir
Jón Steinar Gunn-
laugsson, í raun og
veru vera ákall um að
lögmenn gagnrýni ekki
dómstóla.
ég hef sagt. Þannig skýrði ég frá því
að ég hefði gert kröfu um að dómar-
arnh' vikju sæti til að þurfa ekki að
dæma um atriði sem vörðuðu starfs-
heiður fasts samdómara þeirra og
einnig frá því að þeir hefðu synjað
þessari ki'öfu, án þess að víkja einu
orði að þeim röksemdum sem hafðar
voru uppi fyrir henni. Ég skýrði líka
nákvæmlega frá því, hvað það væri í
hinni efnislegu úrlausn réttarins sem
ekki fengi staðist sem hlutlaus lög-
fræðileg úrlausn. Á þessum grund-
velli ályktaði ég, að dómararnir
hefðu tekið vildai'hagsmuni gagnvart
samdómara sínum fram yfir skyldu
sína til að dæma fólki í landinu þann
rétt sem því ber. Þetta er eins mál-
efnalegt og hugsast getur.
Ef satt skal segja tel ég orðræðu
Garðars Gíslasonar í raun og veru
vera ákall um að lögmenn gagnrýni
ekki dómstóla. Sé það rétt til getið,
er ekki hægt að láta það eftir honum.
Dómstólar fara með einn hinna
þriggja valdþátta ríkisins, dómsvald-
ið. Handhafar annarra þátta, lög-
gjafar- og framkvæmdavalds, þurfa
að bera ábyrgð á meðferð sinni á því
valdi sem þeim er fengið. Alþingis-
menn þurfa að leita endurkjörs og
æðstu handhafar framkvæmdavalds,
ráðherrarnir, sitja í skjóli þingsins
og bera ábyrgð gagnvart því. Dóm-
arar bera enga svona ábyi'gð. Þeir
eru æviráðnir og sitja áfram, þrátt
fyrir að meðferð þeirra á því valdi
sem þeim hefur verið fengið sé
ábótavant. I þokkabót vilja þeir vera
hafnh- yfir gagmýni! Þeir segjast
ekki geta svarað fyrir sig og þess
vegna megi ekki gagnrýna þá. Með
þessu eru þeir í raun og veru að óska
eftir þögn um það sem aflaga kann
að fara í starfsemi þeirra. Þetta
gengur ekki. Það er a.m.k. jafn rík
þörf á að gagnrýna meðferð þeirra á
því ríkisvaldi sem þeim hefur verið
fengið og á að gagnrýna aðra hand-
hafa ríkisvalds. Þess vegna er
ástæða til að hvetja lögmannastétt-
ina í landinu til dáða á þessu sviði.
Lögmenn þekkja betm' en aðrir hvar
skórinn ki-eppir. Þeir eiga ekki að
hika við að tala um það. Með þeim
eina hætti er einhver von til að dóm-
starfið í landinu fari batnandi.
Það er annars skondið að heyra
menn kvarta yfir ómálefnalegri
gagnrýni á dómaraverk án þess að
víkja einu orði að ómálefnalegum
dómum. Dómarnir frá í vor í skaða-
bótamálunum voru ómálefnalegir.
Með því á ég við að dómsforsendurn-
ar voru með öllu ófullnægjandi. Það
er miklu alvarlegra að kveða upp
ómálefnalega dóma en að hafa uppi
ómálefnalega gagnrýni á þá. Hvað
ætli Garðar Gíslason réttarheim-
spekingur og hæstaréttardómari
segi um þetta?
Höfundur er hæstaréttarlögmaður.
Jón Steinar
Gunnlaugsson
Gróðinn af
fátæktinni
í JÚLÍ sl. voru fyrst
lagðir fram ársreikn-
ingar Reykjavíkurborg-
ar fyrir árið 1997. Sam-
kvæmt frásögn Mbl. af
uppgörinu er hagnaður
borgarsjóðs í árslok 881
milljón kr. Þessi árang-
ur náðist vegna sölu á
leiguíbúðum borgarinn-
ar til Félagsbústaða hf.
en þær voru seldar á 4,2
milljarða kr. sem bætti
fjárhagsstöðu borgar-
sjóðs um nær 2,7 millj-
arða kr. á árinu. Án söl-
unnar hefði tap borgar-
sjóðs orðið 1,8 milljarð-
ar kr. Ekki er nefnt að
samkvæmt samþykkt-
um Félagsbústaða hf. og því breska
módeli sem unnið var eftir áttu leigj-
endur Félagsbústaða hf. að borga
þetta allt. A fundi 3. des. sl. kynnti
stjórn Félagsbústaða hf. okkur hjá
Leigjendasamtökunum stöðuna eins
og hún var og höfðu þá reiknað út að
leigan yi'ði að hækka um 100% til
jafnaðar til að standa undir þessum
kostnaði.
Barátta leigjenda bar árangur
Er Leigjendasamtökin höfðu gert
þetta opinbert og kynnt það leigj-
endunum, sem risu upp og mót-
mæltu, fóru R-lista kellingarnar að
tvístíga og borgarstjóri að andmæla
eigin stefnu. Engin svör fengust þó
um kjör fólksins fyrr en í maímánuði
að svar barst undirritað af borgarrit-
ara, en þá höfðu Leigj-
endasamtökin vísað
málinu til umboðs-
manns Alþingis. Sam-
kvæmt svarinu hafði
borgarráð loks ákveðið
leigukjörin hinn 4. maí
sl. rúmu ári eftir stofn-
un fyrirtækisins. Þá
fyrst var horfið frá
þeirri fyrirætlan að láta
leigjendurna bera allan
kostnaðinn. Barátta
Leigjendasamtakanna
og leigjendanna sjálfrá
hafði borið árangur.
Samkvæmt Mbl. segir
borgarstjóri að einung-
is hafi verið seldar „al-
mennar leiguíbúðir".
Þetta er bull, þær eru allar félags-
legar og þeim ráðstafað á samráðs-
funum þar sem hver umsókn er met-
Borgin, segir Jón
Kjartansson, hefur
aldrei rekið almennar
leiguíbúðir.
in. Borgin hefur aldrei rekið almenn-
ar leiguíbúðir. í kosningabaráttunni
reyndi borgarstjóri að koma í veg
fyrir umræður um þetta mál. Mætti
m.a. í eigin persónu á fréttastofur í
því skyni (fréttamaður hringdi til
mín að slíkri heimsókn lokinni og
sagði mér erindi hennar). I skjóli
einokunar reyndi borgarstjóri síðan
Jón Kjartansson
frá Pálmholti
að kenna mér um verk sín. Var ein-
hver að tala um ófrægingarherferð?
Hvaðan komu svo þeir 2,7 milljai'ðar
kr. sem bættu stöðu borgarsjóðs?
Þeir komu úr bankanum og skrifast
sem skuld hjá Félagsbústöðum hf.
Og hver á að borga þá skuld? Það
verður borgarsjóður að gera sem
eigandi fyrirtækisins, nema Félags-
bústaðir hf. verði seldir sem vita-
skuld hefur alltaf verið ætlunin. Til
hvers er hlutafélag annars?
Afnám allrar samfélags-
ábyrgðar í húsnæðismálum
Allt er þetta í fullu samræmi við
stefnu ríkisstjórnarinnar eins og hún
var kynnt með húsnæðisfrumvarpi
félagsmálaráðherra í vetur. Sam-
kvæmt því átti m.a. að leggja niður
allt félagslegt húsnæði í landinu og
heimila sveitarfélögum að selja
leiguíbúðir sínai' (með samþykki ráð-
herra). Auk þess boðaði ráðherra
endurskoðun á Lögum um félags-
þjónustu sveitarfélaga í þeim til-
gangi að afnema alla samfélagsá-
byrgð í húsnæðismálum. Þá komu
fleii'i til andmæla m.a. ASI og
BSRB. Knúðar voru fram verulegar
breytingar á frumvarpinu. Þótt
fyrsta orrustan hafi að talsverðu
leyti unnist, er nauðsynlegt að menn
haldi vöku sinni því hugmyndirnar
eru áreiðanlega ekki dauðar. Þær
eru líka í samræmi við gjörðir „fé-
lagshyggjuaflanna" í öðrum löndum
m.a. í Bretlandi en þar hafa leiguí-
búðir sveitarfélaga verið seldar og
kostnaði velt á leigjendurna með
skelfilegum afleiðingum fyrir fátækt
fólk. Það er óskaplegt að horfa upp á
þjónkun þessara aðila við auðhringa-
væðinguna sem ranglega er kölluð
einkavæðing.
Höfundur er formaður Leigjenda-
samtakanna.