Morgunblaðið - 30.09.1998, Side 37

MORGUNBLAÐIÐ
________MIÐVIKUDAGUR 30. SEPTEMBER 1998 3'3ip-
HESTAR
BRETAÍRIS -1. latifolia - er til í ýmsum litum.
ÖÐRUVÍSI
HAU STLAUKAR
IRIS
NÚ er komið jafndægur á hausti,
kvöldskuggarnir lengjast óðum,
nóttin orðin lengri en dagurinn og
kólna fer í lofti. Náttúran er farin
að búa sig undir veturinn, úthag-
inn hefur skipt um lit, haustlitir
færast á trén, kartöfluupptöku
nær lokið, tími kominn til að taka
upp matarlauka, sem settir voru
niður í vor, þá litlu stærri en mat-
baun, nú eins og hnefi manns. Já,
haustið er laukatíð, þótt ekki hafi
ég beinlínis matarlaukinn í huga
þegar ég segi þetta. Mörgum
finnst þó laukarnir - haustlauk-
arnir vera fyrstu boðberar vors-
ins og hjá flestum garðeigendum
eru það haustlaukarnir, sem
fyrstir blómstra á vorin. Það að
leggja lauka að hausti er í raun að
undirbúa vorið í
garðinum.
Mörgum finnst að
túlipanar séu hinir
einu og sönnu haust-
laukar, en ótrúlega
margar gerðir af
laukum eru lagðir á
haustin. Hér er ætl-
unin að fjalla um
öðruvísi haustlauka
þar sem eru írisar,
sem hafa hlotið hið
tignarlega heiti
sverðlilja á íslensku.
Nafnið iris er reynd-
ar fengið úr grísku
goðafræðinni, eins og
svo mörg orð eða
orðstofnar, sem not-
aðir eru í plöntuheitum, en Iris
var gyðja regnbogans. Það er vel
við hæfi að kenna þessar jurtir
við regnbogagyðjuna, því blómlit-
ir sverðlilja - írisa - eru oft mjög
skærir og skrautlegir.
Blómlaukum er oft gróflega
skipt í haustlauka og vorlauka,
eftir því hvenær þeir eru lagðir í
jörðu, en ekki eftir blómgunar-
tíma. Túlipanar eru þvf haust-
laukar en begoníur voi’laukar.
írisar - afsakið, sverðliljur eru
hins vegar bæði haust- og vor-
laukar og sömu tegundir írisa
hafa verið ýmist á haustlauka-
eða vorlaukalista Garðyrkjufé-
lagsins.
Þótt langt sé síðan fyrst var
farið að rækta íris á íslandi, hefur
hún fram til þessa verið sjaldséð í
görðum. 1981 rataði íris fyrst inn
á laukalista GÍ og það er ekki fyrr
en á þessum áratug, sem þeir fara
að sjást í gróðurvöruverslunum
svo nokkru nemi. I Garðagróðri,
sem kom fyrst út 1949 og aftur
1968 er reyndar lýst allmörgum
tegundum Msa. Þar segir að blöð-
in séu heilrennd og sverðlaga
(þaðan er nafnið sverðlilja) oftast
tvíhliðstæð, sem táknar að þau
standi í tveim röðum á stönglin-
um hvor út frá annarri og snúi
blaðröndum saman. Ekki ætla ég
hér að skrifa upp lýsinguna á
blóminu en hún er æði fiókin.
írisum er oft skipt í tvo flokka
eftir því hvort um er að ræða
jarðstöngla eða rætur. Tjarnar-
lilja eða tjarnaríris, sem var um
langt skeið helsta sverðliljuteg-
undin sem var ræktuð á Islandi,
er einmitt gott dæmi um jarð-
stöngulíris. Þótt hún sé í eðh sínu
fenjaplanta hefur hún dafnað
ágætlega í íslenskri garðmold.
Seltuíris, sem stundum hefur ver-
ið á laukalista GÍ, er líka fjölgað
með jarðstönglum.
Laukaírisar hafa undanfarið
orðið stöðugt vinsælli hjá félögum
okkar og þá einkum þeir smá-
vöxnu, sem blómstra
á vorin. Tyrkjaíris -
I. danfordiae er ótrú-
lega falleg jurt sem
er aðeins um 10 sm á
hæð, en fagurgult
blómið er stórt, ná-
lægt helmingur jurt-
arinnar. Tyi-kjaíris
nær þó ekki að
blómstra hér nema
einu sinni, því sumar-
ið er ekki nógu hlýtt
til að blómgunarhæf-
ir laukar nái að
myndast. Vorírisin -
I. reticulata blómstr-
ar hins vegar aftur
og aftur. Hún er til í
litbrigðum frá dökk-
purpurabláu yfir í ljósblátt, nær
ísblátt. Voríris og tyrkjaíris eru
sannkallaðir haustlaukar - alltaf
settir niður á haustin vegna þess
hve laukarnir blómstra snemma
en íris sem blómgast um mitt
sumar má setja niður hvort held-
ur vor eða haust. Þar vil ég nefna
tvær laukaíristegundir, bretaíris
-1. latifolia og hollendingaíris - I.
hollandica. Báðar tegundirnar
blómstra í júlí. Þær eru 40-60 sm
háar, blómin allstór og sitja oft
tvö eða fleiri saman á stöngulend-
anum. Þær eru til í ýmsum litum
en algengastir eru bláir, gulir og
hvítir tónar. Bretaíris og hollend-
ingaíris eru líklega hvorugar
mjög langlífar hér. Það dregur úr
blómgun eftir nokkur ár nema
laukunum sé valinn þeim mun
betri vaxtarstaður.
Litlu vorblómstrandi írislauk-
ana er skemmtilegt að setja í
steinhæð. Þá er best að setja
nokkuð djúpt miðað við lauka-
stærð eða á 8-10 sm dýpi og gæta
þess að laukarnir hafi gott frá-
rennsli. Flestar aðrar íristegund-
ir, sem þrífast hér á annað borð,
kjósa frekar rakan jarðveg, eins
og tjarnarírisin og bretaírisin.
S.Hj.
BLOM
VIKUIVMR
397. þáttur
Lmsjón Ágústa
lijörnsdóttir
Spennandi kapp-
reiðalotu lokið
Morgunblaðið/Ásdís
FRÁ kappreiðunum á sunnudaginn. Mikill áhugi virðist vera á að
halda áfram að sjónvarpa beint frá kappreiðum Fáks næsta sumar.
SJÖTTU og síðustu kappreiðar í
Bikarkeppni hestamannafélagsins
Fáks fóru fram á sunnudaginn og
var þeim sjónvarpað beint á rás 1.
Kappreiðarnar gengu fljótt og vel í
góðu veðri og ríkti gífurleg spenna.
Ohætt er að segja að kappreiðam-
ar séu skemmtilegt sjónvarpsefni á
meðan svo vel gengur að ræsa
hestana sem raun ber vitni. Stund-
um jaðraði við að það gengi of
hratt því þulirnir Samúel Örn Erl-
ingsson og Pétur Jökull Hákonar-
son áttu fullt í fangi með að koma
upplýsingum til skila á milli
hlaupa. Samt sem áður er það
hraðinn og spennan sem gildir þeg-
ar verið er að sýna beint frá við-
burðum sem þessum.
Gífurleg spenna var í sumum
sprettunum. I 2. riðli í fyrri spretti
í 350 m. stökki urðu þeir Kósi frá
Efri-Þverá og Vinur frá Stóra-
Fljóti nánast hnífjafnir. Þegar sýnt
var hægt frá því þegar þeir komu í
mark var hægt að sjá að Vinur
hafði vinninginn og aðeins munaði
snoppunni. Meiri munur var hins
vegar í úrslitasprettinum og hafði
Vinur einnig betur þá á 25,24 sek.
Knapi á Vini er Stígur Sæland, en
Daníel Ingi Smárason á Kósa.
Þessir tveir knapar hafa vakið
mikla athygli fyrir vasklega keppni
í sumar.
En eldri knapar létu ekki sitt
eftir liggja. Ragnar Hinriksson sat
Bendil frá Sauðafelli sem keppt
hefur í 250 m. í sumar en keppti nú
í fyrsta sinn í 150 m. skeiði og sigr-
aði á 14,42 sek. Glaður frá Sigríð-
arstöðum sigraði örugglega í 250
m. skeiði á 22,98 sek. Eflaust hefur
farið um margan áhorfandann þeg-
ar Sigurður V. Matthíasson var
farinn að fagna heitt og innilega
með miklu handapati nokkru áður
en hesturinn kom í mark. Þetta
hafði þó enginn áhrif og hesturinn
lá á sprettinum.
Mikil spenna var einnig í 800 m.
stökkinu. Frigg frá Breiðabólsstað
sem Daníel Ingi Smárason situr
hefur verið í fremstu röð, en
Leiser frá Skálakoti hefur verið
henni erfiður og sigraði í annað
sinn á sunnudaginn á tímanum 1,
04,56 mín. Knapi á Leiser er Axel
Geirsson. Axel sagði í viðtali við
Samúel Örn Erlingsson eftir
hlaupið að Leisir hefði keppt í
styttri hlaupum áður. Hann virðist
líta á fyrstu 400 metrana sem upp-
hitun og siglir framúr hinum hest-
unum þegai- komið er á beinu
brautina.
Það er óskandi að framhald verði
á beinum útsendingum frá kapp-
reiðum næsta sumar. Ahuginn
virðist svo sannarlega vera fyrir
hendi, enda kom það fram í viðtöl-
um við sigurvegarana í hverri
grein að allir eru þeir tilbúnir til að
mæta aftur næsta sumar með
„kippu“ af keppnishestum. Óhætt
er að fullyrða að kappreiðarnar í
sumar hafa hleypt nýju blóði í
kappreiðaáhuga landsmanna á
þeim tíma sem kappreiðar virtusP^’
vera að líða undir lok. Nú er búið
að þjálfa upp spennandi hesta og
duglega knapa og ekki má gleyma
fólkinu sem hefur skipulagt og
starfað við kappreiðamar af mikl-
um dugnaði. Væri miður ef öli
þessi vinna nýttist ekki áfram.
Ásdís Haraldsdóttir
Reykvíkingar
Munið
borgarstjórnarfundinn
á morgun kl. 17.00
sem útvarpað er á
aaftBH&is*
Reyltjavíkuiboig
Skrifstofa borgarstjóra