Morgunblaðið - 30.03.1999, Qupperneq 48

48 ÞRIÐJUDAGUR 30. MARZ 1999
MORGUNBLAÐIÐ
Stjórnsýsla
Evrópusam-
bandsins
AFSOGN fram-
kvæmdastjómar ESB
hefur vakið mikla og
verðskuldaða athygli.
—,Þó athyghn beinist
skiljanlega að þeirri
spillingu sem hefur
verið dregin fram, tak-
markast vandamál
stjómsýslu ESB ekki
við spillta einstaklinga.
Afsögn framkvæmda-
stjómarinnar var
óumflýjanleg en mun
ekki ein og sér duga til
að skapa árangursríka
og heiðarlega stjóm-
sýslu. Hitt væri já-
kvætt ef þessir atburð-
ir yrðu til að draga athygli að
stjórnsýslu ESB og raunhæfum
leiðum til úrbóta.
Stjórnsýsla ESB byggist á
franskri stjómsýsluhefð sem upp-
haflega festi rætur víða í Evrópu í
kjölfar hernaðarsigra Napóleons.
Síðar var þessi hefð flutt út til
franskra, spænskra og belgískra
nýlendna og nú síðast hefur hún
lagt undir sig fjölmargar alþjóða-
stofnanir og þá sérstaklega ESB.
Þó ýmislegt jákvætt megi segja um
þessa hefð, hafa annmarkar henn-
ar orðið sífellt ljósari. Hefur þetta
gengið svo Iangt að við alþjóðlegan
rsamanburð á stjórnarfari hafa
sumir fræðimenn aðeins fundið eitt
sem sameinar flest illa stjómuð
ríki í heiminum: franska stjórn-
sýsluhefð. Það er e.t.v. ekki tilvilj-
un að Edith Cresson, franskur
meðlimur framkvæmdastjórnar-
innar, var harðast gagnrýnd í
skýrslu óháðrar rannsóknarnefnd-
ar á starfsháttum framkvæmda-
stjómarinnar.
Frönsk stjómsýsluhefð einkenn-
ist af mikilli miðstýringu, þar sem
meiri áhersla er á reglufestu en ár-
angur. Spilling innan ESB þrífst
ekki í skjóli ónógs eftirlits, heldur
þvert á móti í skjóli aragrúa mót-
, ^agnakenndra reglna og eftirlits-
"kerfa sem draga úr yfirsýn og
ábyrgð. Oft þarf að sniðganga regl-
ur til að ná árangi og
þá getur verið stutt í
að reglur séu snið-
gengnar vegna per-
sónulegra hagsmuna.
Miklum fjármunum er
sóað vegna marg-
verknaðar og^ óþarfa
skriffinnsku. A sama
tíma er embættiskerf-
ið fáliðað samanborið
við þau risavöxnu
verkefni sem því er
ætlað að fást við.
Eitt einkenni
franskrar stjórnsýslu-
hefðar er lokað emb-
ættismannakerfi. Oft
era gerðar miklar
kröfur við inngöngu í kerfið en eft-
ir að þangað er náð er æviráðning
tryggð og framgangur virðist oft
lítið háður frammistöðu. Þetta er
Stjórnarfar
Þótt ýmislegt jákvætt
megi segja um franska
stjórnsýsluhefð telur
Sigurður Helgason að
annmarkar hennar hafí
orðið sífellt ljósari.
sérstaklega óheppilegt í alþjóðlegu
umhverfi þai' sem tengsl embættis-
manna við aðildarríkin em eðli
máls samkvæmt takmörkuð. Lokað
embættiskerfi ýtir undir hroka og
skilningur embættismanna í Brus-
sel á aðstæðum í hinum ýmsu að-
ildarríkjum ESB er oft yfirborðs-
legur.
Ymislegt hefur verið reynt til að
bæta stjórnsýslu ESB. Hmndið
hefur verið af stað áætlunum til að
auka sveigjanleika, fækka reglum
og bæta árangur. Ekki hefur síst
verið horft til nomænna meðlima
framkvæmdastjórnarinnar um
fmmkvæði í umbótastarfinu og
Sigurður
Helgason
UMRÆÐAN
hefur þeim verið falin ábyrgð á lyk-
ilþáttum í stjórnsýslu ESB. Þetta
endurspeglar það álit sem stjórn-
sýsla Norðurlandanna nýtur og
ekki síður þann skilning sem nor-
rænm stjórnmálamenn sýna á mik-
ilvægi góðrar stjórnsýslu. Það
verður að segjast eins og er að
þrátt fyrir áhuga þeirra og annarra
á umbótum hefur árangurinn verið
takmarkaður. Astæðurnai' eru
tregðulögmál innan embættiskerf-
isins, áhugaleysi annarra méðlima
framkvæmdastjórnarinnar og sú
ofuráhersla sem hefur verið lögð á
pólitísk markmið varðandi evmna
og stækkun bandalagsins.
Það verður einnig sífellt ljósara
að gæði stjórnsýslu eru háð því
pólitíska umhverfi sem hún býr við.
Ein meginregla lýðræðislegi'ar og
árangursríkrar stjórnsýslu era
skýr ábyrgðartengsl milli embætt-
ismanna, pólitískra handhafa fram-
kvæmdavaldsins, þings og kjós-
enda. Slík tengsl em ekki fyrir
hendi innan ESB eða era í besta
falli óbein og veik. Styrkja þarf
möguleika Evrópuþingsins til að
kalla framkvæmdastjórnina og
embættiskei-fið til ábyrgðar.
Annað megin vandamál er hin
pólitíska stefnumótun sem einkenn-
ist oft af slæmum málamiðlunum
sem endurspegla sérhagsmuni ein-
stakra ríkja og hagmunahópa frem-
ur en heildarhagsmuni. Þetta gildm
sérstaklega um landbúnaðar- og
byggðastefnu bandalagsins. Erfitt
er að tryggja árangursríka stjórn-
sýslu ef sú stefna sem framfylgja á
einkennist af sóun. Hæpið er að
gera kröfur um að embættismenn
gæti aðhalds í meðferð fjánnuna ef
þeir eiga að hafa eftirlit með fram-
kvæmd vonlausra byggðaverkefna
sem hafa verið samþykkt vegna
pólitískra hagsmuna. Endurskoðun
á stefnu bandalagsins í mikilvæg-
um málaflokkum er því brýn.
Nú þegar slæm stjómsýsla hef-
ur orðið til að fella heila fram-
kvæmdastjórn er e.t.v. von til að
umbótastarf hefjist fyrir alvöru.
Lykilatriðin verða að fækka regl-
um, einfalda stjórnsýslu, opna
embættiskerfið, bæta siðferði, skil-
greina ábyrgð og auka árangur. Ef
ESB á að ná markmiðum sínum
um sameiginlega mynt og stækkun
bandalagsins er þörf á fram-
kvæmdastjóm með skilning á mik-
ilvægi góðrar stjórnsýslu.
Höfundur er stjórnsýslufræd-
ingur og hefur veitt framkvæmda-
stjórn ESB ráðgjöf um nýskipan
stjórnsýslu sem starfsmaður
OECDÍParís.
Innantóm
glamuryrði?
ÞÁ HAFA báðir
foringjar kvótaflokk-
anna talað á þingum
sínum. Formaður
Sjálfstæðisflokksins
upplýsti á landsfundi
flokksins að ósætti
ríkti meðal þjóðarinn-
ar í fiskveiðistjórnar-
málum. Hann væri
reiðubúinn að líta á til-
lögur tO sátta, en í
grundvallaratriðum
yrði að byggja á þeim
reglum, sem í fram-
kvæmd hafa verið á
undanförum árum.
Formaður Fram-
sóknarflokksins virðist
einnig hafa áttað sig á ósættinu og
lét hann þess m.a.s. getið, að
„einnig þurfi þessi lög að vera í
Kvótinn
Þegar formennirnir
tala um nauðsyn þjóð-
arsáttar í málinu, segir
Sverrir Hermannsson,
læðist að mönnum sá
grunur að þeir mæli
af óheilindum.
takt við réttlætiskennd þjóðarinn-
ar“ eins og Morgunblaðið hefir
orðrétt eftir honum. Formaðurinn
hælir Samfylkingunni fyrir sátt-
fýsi í málinu, enda er sú fylking
undir stjórn Ágústs Einarssonar í
fiskveiðistjórnarmálum, eins aðal
kvótahöfðingja landsins og léns-
herra.
Formaður Framsóknarflokksins
lýsti því yfir fyrir hönd flokksins
að við „eram til í að skoða hvaða
tillögu sem koma kann upp á borð-
ið í því efni“. En svo kemur sam-
hljómurinn við klukku formanns
Sjálfstæðisflokksins: „Mér sýnist
að afmarkaðar breytingar á núver-
andi kerfi séu líklegastar til að
skila þjóðinni mestum afrakstri
enda hefur það í grandvallaratrið-
um gefist vel“ (leturbr. mínar). Þá
hafa menn um það af-
dráttarlausar yfirlýs-
ingar beggja for-
manna
kvótaflokkanna að
engu á að breyta í
gi’undvallaratriðum í
núgildandi fiskveiði-
stjórn. Þegar for-
mennirnir tala um
nauðsyn þjóðarsáttar
í málinu læðist að
mönnum sá granur að
þeir mæli af óheilind-
um. Sáttatalið sé ein-
göngu haft uppi til að
slá ryki í augu kjós-
enda. Fái þeir til þess
umboð í kosningunum
8. maí að stjórna áfram munu þeir
engu breyta sem máli skiptir. Fag-
urgalinn nú er sunginn vegna
kaldra staðreynda, sem almenn-
ingur er smám saman að gera sér
grein fyrir: - Landauðn í mörgum
sjávarþorpum
• Brottkast fisks fyrir tugi millj-
arða króna árlega
• Hrikaleg skuldaaukning sjávar-
útvegsins vegna sölu sægreifanna
á „eign“ sinni
• „Eignarhald 22 - tuttugu og
tveggja - fyrirtækja á 57% allrar
sjávarauðlindarinnar
• Utilokun allra ungra framtaks-
og aflamanna frá þátttöku í sjávar-
útvegi. Þannig mætti lengi áfram
telja.
Báðir láta formennirnir svo í yf-
irlýsingum sínum að þeir séu til-
búnir til að leita sátta í sjávarát-
vegsmálum. Báðir taka þeir þó
fram, án tvímæla, að haldið verði
við óbreytta stefnu í grandvallar-
atriðum! Þessvegna er spurt og
umbúðarlausra svara óskað: I
hverju era sáttaleiðir formanna
ríkisstjórnarflokkanna í sjávarát-
vegsmálum fólgnar? Kjósendur
eiga kröfu á undanbragðalausum
svöram.
Ef ekki gefast skýr svör er
mönnum nauðugur einn kostur að
líta á sáttatal foimannanna sem
innantóm glamuryrði, sem refsa
ber fyrir á dómsdegi hinn 8. maí nk.
Höfundur er formaður
Frjalslynda flokksins.
Sverrir
Hermannsson
EF SPURT væri
hvað skipti þjóðina
mestu máli þegar til
framtíðar er horft þá
held ég að í hjarta sínu
myndu flestir óska sér
þess að í landinu fái
þrifist réttlátt samfé-
lag með blómlegu at-
vinnulífi í sátt við nátt-
úru landsins. Og flestir
myndu bæta við þeirri
ósk að í samfélagi
þjóðanna bæram við
gæfu til að koma
þannig fram að við
héldum fullri reisn og
sjálfsvirðingu. Með
öðram orðum, að okk-
ur væri best borgið með því að
rækta mannauðinn, stuðla að fé-
lagslegu réttlæti, standa vörð um
náttúra landsins og sjálfstæði þjóð-
arinnar. Þannig væri framtíðin best
tryggð, þannig yrði íjöregg þjóðar-
innar best varðveitt. Allt virðast
þetta vera sanngjarnar óskir sem
ætla mætti að flestir gætu skrifað
. upp á. Reyndin hefur hins vegar
^trðið önnur því stöðugt fjarlægj-
umst við þessi markmið.
Á undanförnum ár-
um hefur félagsleg og
efnaleg misskipting
farið vaxandi; náttúr-
unni er ekki sýnd sú
tillitssemi sem henni
ber, í atvinnumálum er
byggt á skammsýnum
virkjana- og stóriðju-
hagsmunum og í utan-
ríkismálum hafa
stjórnvöld gagnrýnis-
laust fylgt þeirri línu
sem lögð er af erlend-
um stórveldum. Og
meðan þessu vindur
fram lætur lýðræðið
undan síga því sam-
raninn á Evrópusvæð-
inu hefur í fór með sér valdaafsal af
hálfu einstakra þjóðríkja og þar
með skerðingu á lýðræðinu innan-
lands. Allt þetta hefur verið að ger-
ast jafnt og þétt á undanfórnum ár-
um og hefur þjóðfélag okkar tekið
miklum breytingum á þessum ára-
tug. Því miður hafa þær í of ríkum
mæli verið til ills en ekki góðs eins
og efni standa til. Til marks um það
skal látið nægja að minnast á það
eitt að skýrslur landlæknisembætt-
Stjórnmál
Allt þetta minnir á, seg-
---n-------------------
ir Ogmundur Jónasson,
hve mikilvægt það er að
til staðar sé í íslenskum
stjórnmálum sterkt afl
sem lætur tískusveiflur
stjórnmálanna ekki
glepja sér sýn.
isins sýna nú í fyrsta sinn að efna-
lítið fólk veigrar sér við að leita
læknis fyrir sig sjálft og börn sín
vegna kostnaðar við læknisaðgerð-
ir.
Um tíma stóðu menn í þeirri trú
að þær kerfisbreytingar sem
þröngvað hefur verið í gegn á liðn-
um árum tengdust sveiflum í efna-
hagslífinu; að gjaldtaka í heilbrigð-
iskerfi og skólum, tekjutenging í
almannatryggingakerfinu og
skerðing á félagslegum úrræðum, í
húsnæðismálum og víðar, væri
vegna efnahagsþrenginga; og að
sama ætti við um einkavæðingu og
sölu ríkiseigna. Allt væri þetta til
komið vegna slæmrar skuldastöðu
hins opinbera, þörf væri á pening-
um í kassann. Þess vegna yrði að
selja mjólkurkýrnar. Og stóriðju-
stefnan og virkjanaáfergjan væri
að sama skapi sprottin af illri
nauðsyn, menn ættu ekki annarra
kosta völ til að sporna gegn at-
vinnuleysi.
Að tolla í tískunni
Allt er þetta fjarri lagi. Að veru-
legu leyti eiga þessar breytingar
rót að rekja til úthugsaðrar pól-
tískrar stefnu sem byggir á þeirri
trú að hömlulaus markaðsbúskap-
ur sé mannkyninu fyrir bestu.
Undir þessi merki hafa á síðari ár-
um einnig skipað sér ístöðulitlir
stjórnmálamenn og flokkar sem
kenndir hafa verið við miðju
stjórnmálanna, jafnvel vinstrikant-
inn, og eiga sér þann draum
heitastan að geta kallast nútíma-
legir. Þessh- aðilar leggja fyrst og
fremst kapp á að tolla í tískunni.
Og vegna þess að tíðarandinn hef-
ur verið hægristefnu hagstæður,
nýfrjálshyggjan í tísku, hafa þeir
reynst harðdrægum hægrimönnum
leiðitamir. Á þessum áratug hefur
þjóðin horft agndofa fyrst á Al-
þýðuílokk og síðan Framsóknar-
flokk gerast hjálparkokkar Sjálf-
stæðisflokksins í boðun hans á
fagnaðarerindi misskiptingarinnar.
Þessir flokkar hafa meira að segja í
sumum efnum gengið lengra en
Sjálfstæðisflokkurinn og vekur at-
hygli ákafi bæði talsmanna Sam-
fylkingar og Framsóknarflokksins
að mæra markaðssáttmála Evr-
ópusambandsins.
Þörf á breytingum
Allt þetta minnir á hve mikil-
vægt það er að til staðar sé í ís-
lenskum stjórnmálum sterkt afl
sem lætur tískusveiflur stjórnmál-
anna ekki glepja sér sýn og er lík-
legt til að haga sér eins að loknum
kosningum og í aðdraganda þeirra.
Þeir sem eru sammála um nauðsyn
þess að slík pólitísk kjölfesta sé
fyrir hendi í íslenskum stjórnmál-
um eiga þess kost að veita Vinstri-
hreyfingunni - gi-ænu framboði
brautargengi í komandi þingkosn-
ingum.
íslensk stjórnmál þurfa á upp-
stokkun að halda. Og í landstjórn-
inni er þörf á gerbreyttum áhei-sl-
um. Á Islandi eru forsendur fyrir
hendi til að allir þegnar þjóðfélags-
ins geti lifað við góð kjör og það er
beinlínis rangt að fórna þurfi nátt-
úru landsins á altari stóriðjuhags-
muna. Vinstrihreyfingin - gi'ænt
framboð mun beita sér fyrir efna-
hagslegu og félagslegu réttlæti,
standa vörð um náttúra landsins og
sjálfstæði þjóðarinnar.
Höfundur er alþingismaður.
Tískupólitík eða
pólitísk kjölfesta?
Ögmundur
Jónasson