Morgunblaðið - 13.08.1999, Blaðsíða 28

Morgunblaðið - 13.08.1999, Blaðsíða 28
28 FÖSTUDAGUR 13. ÁGÚST 1999 MORGUNBLAÐIÐ LISTIR Sögulegar mínútur Er deilan um íslensku handritin var útkljáð Bók Sigrúnar Davíðsdóttur blaðamanns um deiluna um íslensku handritin kemur út hjá háskólaútgáfunni í Óðinsvéum í dag en ekki hefur áður verið fjallað um þetta flókna mál í heild sinni. I greininni segir einn af þátttakendum í atburðarásinni, Bent A. Koch, frá einum degi í þessari ___________löngu sögu.____________ DEILAN um íslensku hand- ritin stóð yfir alla þá öld sem nú er senn á enda. ís- lendingar settu fram sína fyrstu kröfu um að fá til baka hinar fornu skinnbækur í Konunglega bókasafninu og handritin á Arna- stofnun í Danmörku árið 1904. Danir afhentu svo síðasta handritið sem samið var um árið 1997, og þá fyrst var einni beiskustu stjórnmáladeilu aldarinnar lokið. Sumir vilja þó meina að deilan hafi þegar verið útkljáð á sjötta áratugn- um, enda var málið þá formlega til lykta leitt. En allt þar til afhendingu handritanna var lokið deildu danskir og íslenskir fræðimenn um hvernig túlka skyldi lögin og þar með um það hve mörg handrit skyldu afhent. Þessi átök áttu sér stað að tjalda- baki, ólíkt deilunum á sjötta og átt- unda áratugnum sem voru háværar og áberandi. En hvenær var raunverulega gert út um málið? Um það eru deildar meiningar. Ýmsir telja að það hafi verið þegar menntamálaráðherrann Julius Bomholt fann sitt svokallaða kólumbusaregg árið 1954: Handrit- unum skyldi ekki skipt upp og ekki skyldi skilgreina eignarrétt á þeim, þau ættu að vera sameign. Aðrir telja að það hafi verið þegar mikill meirihluti á tveimur þingum greiddi atkvæði með frumvarpi Jorgens Jorgensens, eða þegar tveir hæsta- réttardómar staðfestu að lögin væru í samræmi við dönsku stjórnar- skrána. Ég tel sjálfur, sem einn af þátttak- endunum í þessari hörðu deilu, að raunverulega hafi verið gert út um málið síðla dags 21. apríl 1961, á fundi í menntamálaráðuneytinu milli þáverandi menntamálaráðherra, J^rgens J^rgensens, og íslenska handritasérfræðingsins Sigurðar Nordal prófessors, sem var sendi- herra íslands í Danmörku frá 1951 til 1957. Þá urðu alger þáttaskil því íslendingar samþykktu þá í fyrsta sinn að skipta handritunum, gegn því að fá ákveðnar bækur úr Kon- unglega bókasafninu, það er að segja Flateyjarbók og Konungsbók eddu- kvæða. Eftir að Bomholt kom fram með kólumbusaregg sitt árið 1954 hafði íslendingum skilist að handritunum yrði að skipta upp ef unnt ætti að verða að ná lausn sem Danir gætu sætt sig við. Svo sem kunnugt er brotnaði eggið er Hans Hedtoft lak áformunum í Johs. Lindskov Hansen hjá Politiken, sem birti vitaskuld fréttina á forsíðu daginn eftir. Al- menningur á íslandi var ekki búinn undir þetta og brást illa við, svo að ís- lenska ríkisstjórnin sagði undir eins frá, af hræðslu við að vera talin svíkja þjóðina. Bomholt hefði aldrei dreymt um að ekki aðeins yrði stór hluti af Arnastofnun í Danmörku sendur til Reykjavíkur, heldur yrðu einnig mik- ilvægustu skinnbækurnar úr Kon- unglega bókasafninu afhentar. Vegna utanaðkomandi þrýstings, meðal annars frá nefnd er ég var í forsvari fyrir, tók danska ríkisstjórn- Danskur söng- og látbragðs- leikur Tálknafirði. Morgunblaðið. A DÖGUNUM kom hópur danskra ungmenna til Tálknafjarðar og setti upp söngleikinn Völven. Hópurinn kallar sig Ragnarock. Sýningin er 50 mínútur að lengd og fjallar um danska menningu og helstu ein- kenni Danmerkur. Verkið byggist mikið á söng og látbragði, þannig að flestir gátu notið hennar hvort sem dönskukunnátta var fyrir hendi eða ekki. Sýningargestir kunnu vel að meta framlag dönsku ungmennanna og fögnuðu þeim með miklu lófataki í lok sýningarinnar. Eftir sýninguna færðu leikararn- ir Heiðari Jóhannssyni, formanni Leiklistardeildar UMFT, bol merktan leikhópnum, en Heiðar var þeim innan handar við undirbúning á sýningunni og útvegun gistirýmis o.fl. Það kom fram hjá Joachim Clausen, aðstoðarleikstjóra sýning- Morgunblaðið/Finnur LEIKUR dönsku ungmennanna fjallar um danska menningu og helstu einkenni Danmerkur. arinnar, að þau eru mjög ánægð með þær móttökur sem þau hafa fengið á íslandi og þær undirtektir sem sýningin hefur fengið. Frá Tálknafirði átti að halda til Laugar- vatns, Hafnar í Hornafirði og síð- asta sýmngin á svo að verða á Seyð- isfirði 4. ágúst. Morgunblaðið/Ólafur K. Magnússon BENT A. Koch heldur því fram í grein sinni að raunverulega hafi ver- ið gert út um handritamálið síðla dags 21. apríl 1961, á fundi í mennta- málaráðuneytinu í Kaupmannahöfn milli þáverandi menntamálaráð- herra, Jergens Jergensens, og íslenska handritasérfræðingsins Sig- urðar Nordal prófessors. Á myndinni afhendir Helge Larsen mennta- málaráðherra Danmerkur Gylfa Þ. Gislasyni Flateyjarbók í Háskóla- bíói árið 1971 með orðunum: „Vær sá god, Flatabogen." in málið upp aftur, fyrst undir for- ystu H.C. Hansens og síðan Viggos Kampmanns og J.O. Krags, og árið 1961 náðist niðurstaða. J0rgen J0rg- ensen hafði samið lagafrumvarp þar sem ekki var gert ráð fyrir sameign á handritunum, heldur kveðið á um að þau væru „íslenskur menningar- arfur" en það var hugtak sem pró- fessor Alf Ross samdi af þessu til- efni. íslendingar áttu sem sagt að fá þá muni sem voru þeirra menningararf- ur en ekki var nákvæmlega tilgreint hversu mörg handrit ættu að falla þeim í skaut. Það skyldu sérfróðir menn frá báðum löndunum ákvarða síðar og um það var deilt þar til end- anleg niðurstaða náðist árið 1993. Ríkisstjórnum landanna var ekki fyrst og fremst í mun að komast að samkomulagi um nákvæma tölu handrita sem afhent skyldu. Hins vegar skiptu tvær skinnbækur í Konunglega bókasafninu þær höfuð- máli. Þær höfðu verið færðar Frið- riki III að gjöf og skyldu færðar til baka sem gjöf og tilgreindar sér- staklega í lögum, þar sem þær féllu utan viðmiða um afhendingu hand- rita. Bækurnar voru Konungsbók eddukvæða og Flateyjarbók sem hvert mannsbarn á íslandi þekkir og þykir vænt um. Enginn íslenskur stjórnmálamaður gæti því hafa sam- þykkt samning sem fæli ekki í sér af- hendingu þessara bóka. En þær voru dönskum fræðimönnum þó ekki síð- ur hjartfólgnar og því voru það ekki bara íslendingar heldur lfka Danir sem voru ófúsir að láta undan. Fyrir almenning í Danmörku var þetta þó ekkert stórmál og líklega vissu fæstir um tilveru þessara rita. Það voru hópar manna í kringum há- skólana, einkum hugvísindadeildirn- ar vitanlega, auk þjóðernissinna á hægri væng, á borð við Palle Lauring, sem höfðu forystu í málinu. Það er þó umhugsunarvert að vafi leikur á að handritin hefðu verið af- hent ef fram hefði farið þjóðarat- Skagaleik- flokkurinn 25 ára í TILEFNI 25 ára afmælis Skagaleikflokksins verður opn- uð sýning í Listasetrinu Kirkju- hvoli, Akranesi, laugardaginn 14. ágúst kl. 15. Sýnd verða veggspjöld, leik- skrár, leikmunir, búningar, handrit, Ijósmyndir o.fl. A myndbandi verða sýndir hlutar úr ýmsum verkum, úr ferðalög- um og af öðru starfi. Listasetrið er opið alla daga nema mánudaga frá kl. 15-18. Sýningunni lýkur 29. ágúst. kvæðagreiðsla um málið, eins og Poul Möller lagði til og var naumlega fellt á danska þinginu. Svo sterk voru öflin er beittu sér í deilunni. Það er ekki að undra að Islending- ar hafi lagt allt kapp á að fá bækurn- ar tvær heim. Þær eru þeim jafn mikilvægar og Grátmúrinn er gyð- ingum og Jellingesteinninn og dóm- kirkjan í Hróarskeldu eru okkur, nokkurs konar einingartákn þjóðar- innar. Deilan stóð sem sagt fyrst og fremst um þessar tvær bækur. Hefði íslendingum ekki tekist að semja um afhendingu þeirra hefði málið fallið niður og ólíklegt hefði verið að það yrði tekið upp að nýju, að minnsta kosti á þessari öld. Því var mikil spenna í loftinu þeg- ar tveir íslendingar, Gunnar Thoroddsen dómsmálaráðherra og Gylfi Þ. Gíslason menntamálaráð- herra, auk íslenska sendiherrans í Kaupmannahöfn, Stefáns Jóhanns Stefánssonar, mættu til fundar við Viggo Kampmann forsætisráðherra, Jorgen J^rgensen menntamálaráð- herra og Julius Bomholt félagsmála- ráðherra í danska menntamálaráðu- neytinu. Kampmann gerði sér grein fyrir því að baráttan snerist um þessar tvær skinnbækur og hann sagði mér skömmu fyrir fundinn að hann væri reiðubúinn að ganga til samn- inga um afhendingu þeirra. En Bomholt var því algerlega andvíg- ur, að hluta til vegna þess að hann var í vinfengi við danska fræðimenn og deildi þeirri skoðun þeirra að af- hending þessara dýrgripa væri hreint svikræði, og að hluta til vegna þess að hann vildi ljúka við það sem hann hafði hafið árið 1954. Afstaða J^rgens Jorgensens var óljós. Hann var fylgjandi því að handritin yrðu afhent íslendingum og vissi að farsælar lyktir málsins yrðu til að kóróna langan stjórn- málaferil hans. En hann var heldur ekki ósnortinn af málflutningi danskra fræðimanna og honum hugnaðist ekki að Danir afsöluðu sér Flateyjarbók, að minnsta kosti ekki mótþróalaust. Fyrsti fundurinn hófst klukkan 9.30 að morgni 21. apríl 1961 í menntamálaráðuneytinu. I upphafi fundarins lögðu Danir fram tilboð sem fól í sér að af þrettán skinnbók- um í Konunglega bókasafninu fengju íslendingar átta, en meðal þeirra voru hvorki Flateyjarbók né Kon- ungsbók eddukvæða. Andrúmsloftið var magnað. Eftir að J^rgen J^rgen- sen hafði flutt skýrslu sína um há- degisbil lýsti hann því yfir fyrir hönd dönsku ráðherranna að ekki þýddi að ræða málið á öðrum grundvelli, íslendingar hefðu misst af sínu tæki- færi. Bomholt stóð fast á sínu og ís- lendingar vildu ekki fallast á neitt samkomulag sem fæli ekki í sér af- hendingu Flateyjarbókar. íslenski rithöfundurinn og blaða- maðurinn Sigrún Davíðsdóttir cand. mag. segir frá þessu í 400 blaðsíðna riti sínu, „Hándskriftsagens Saga", sem kemur út hjá háskólaútgáfunni í Oðinsvéum í dag. Að baki ritinu liggja margra ára rannsóknir og fékk hún meðal annars tækifæri til að skoða óbirtan kafla um handrita- málið úr minningum Jorgens J0rg- ensens sem geymdur er í skjalasafni hans. Eg get staðfest að báðir aðilar létu stór orð falla og að andrúmsloftið var afar drungalegt. Eftir að fundin- um lauk um hádegi bað íslenska sendinefndin mig um að koma til fundar við sig á Hotel d'Angleterre, þar sem íslensku ráðherrarnir bjuggu, en þangað höfðu einnig tveir íslenskir sérfræðingar, prófessor- arnir Einar Ólafur Sveinsson og Sig- urður Nordal, verið kallaðir á laun. Við mér blasti niðurdreginn og ráðalaus hópur íslendinga. Þeir voru einna líkastir stóði íslenskra hesta sem sjá má standa lúpulega úti á túni í rigningu. Þeir spurðu mig ráða en hvað var hægt að gera? Eftir nokkrar umræður hringdi ég í J0rgen Jorgensen úr símaklefa í anddyri hótelsins til að gera loka- tilraun til að fá hann til að taka upp þráðinn á ný. Eg vildi í það minnsta fá hann til að eiga óformlegan fund með Sigurði Nordal sem hann þekkti vel síðan Sigurður gegndi sendiherraembætti í Kaupmanna- höfn og var sérlega geðþekkur maður. Við vorum sammála um að ekki þýddi að koma tómhentir til fundarins og íslensku prófessorarn- ir bentu á tvö handrit sem Nordal gæti boðið Dönum í skiptum. Ég náði í J^rgensen sem var í ráðu- neytinu og lýsti því strax yfir að ekkert væri hægt að gera. Hann talaði hátt, svo hátt að mér fannst eins og allir í anddyrinu gætu heyrt hans sérstöku, örlítið hvössu sjá- lensku rödd: „Honum verður að skiljast að hann fær ekki hvað sem hann vill." Hann féllst þó á að eiga stuttan fund með Nordal. Á fundinum, sem aðeins þeir tveir sátu, lagði Nordal til að í skiptum fyrir Flateyjarbók og Konungsbók eddukvæða fengju Danir að halda handriti að Njálssögu í tyeimur bind- um, sem geymt var á Arnastofnun, og Codex Wormianus, skinnhandriti á Arnastofnun sem nefnt var eftir Ole Worm. J0rgen J^rgensen féllst á þessi skipti. Þegar dönsku og íslensku ráðherr- arnir héldu fundi sínum áfram síð- degis var að minnsta kosti Bomholt ekki kunnugt um þetta samkomulag og hin hörðu skoðanaskipti frá fund- inum um morguninn héldu áfram. Loks lýsti Gylfi Þ. Gíslason mennta- málaráðherra yfir því að hann skildi mætavel að Danir þyrftu að fá eitt- hvað í staðinn fyrir þær tvær bækur sem deilan stóð um, og hann dró upp úr vasa sínum tillöguna sem J^rgen J^rgensen og Sigurður Nordal höfðu orðið ásáttir um. J^rgen Jorgensen minnist at- burðarásarinnar öðruvísi. Bæði í hin- um óbirta hluta æviminninga hans og í endursögn sem hann afhenti mér daginn eftir segir að það hafi verið Kampmann sem leysti hnútinn með því að koma fram með tillöguna sem J^rgen J^rgensen og Sigurður Nordal höfðu nokkrum klukkustund- um áður komið sér saman um. En hvað um Bomholt? Hann var algerlega mótfallinn samningnum en þegar forsætisráðherrann og leiðtogi hins stjórnarflokksins voru á önd- verðum meiði átti hann einskis úr- kosti. Ég átti fund með J0rgen J^rgen- sen 22. apríl, einni stundu eftir að ríkisstjórninni hafði verið kynnt samkomulagið. J^rgensen sagði mér að Bomholt hefði hringt í sig rétt fyrir fundinn, eingöngu til að til- kynna sér aðhann hefði látið af and- stöðu sinni. Á ríkisstjórnarfundinum hafði hann viðurkennt ósigur sinn og samþykkt að lagt yrði fram frum- varp til laga um afhendingu handrit- anna. Nokkrum dögum síðar skrifaði hinn óbilandi J0rgen Bukdahl, minn andlegi mótor, bréf til J^rgens Jorg- ensens og óskaði honum til hamingju með niðurstöðuna sem náðist 21. apríl. Hann kallaði þar hinn stutta fund milli ráðherrans og sendiherr- ans „sögulegar mínútur". Það var ekki út í bláinn.
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.