Morgunblaðið - 08.04.2000, Blaðsíða 33

MORGUNBLAÐIÐ
LAUGARDAGUR 8. APRÍL 2000 33
LISTIR
Morgunblaðið/Ásdís
Ritstjórarnir Margrét Guðmundsdóttir, Ólafur Ragnarsson og Sverrir Jakobsson með nýju útgáfuna.
V egleg útgáfa ís-
lenskra þjóðsagna
Vaka-Helgafell hefur gefíð út veglegt safn
íslenskra þjóðsagna sem markar nokkur
tímamót. Hávar Sigurjónsson ræddi við
7~~ '
þau Olaf Ragnarsson, Sverri Jakobsson og
Margréti Guðmundsdóttur, sem eru rit-
stjórar hinnar nýju útgáfu.
„ÍSLENSKAR þjóðsögur eru einn
grunnþáttanna í margslungnum vef
íslenskrar þjóðmenningar. Þær eru
sprottnar úr íslenskri þjóðarsál, eru
eins konar skáldskapur þjóðarinnar
sjálfrar. Þjóðsögurnar eiga því ekki
síður erindi til íslendinga á hrað-
fleygri stund samtímans en þær hafa
átt á liðnum öldum,“ segir Ólafur
Ragnarsson stjórnarformaður
Vöku-Helgafells og einn þriggja rit-
stjóra að nýju Islensku þjóðsagna-
safni sem kom út í gær.
Hin nýja útgáfa þjóðsagnanna
markar nokkur tímamót í þjóðsagna-
útgáfu hér á landi. Beitt er nýrri
flokkun sagnanna og með því er að
sögn ritstjóranna í fyrsta sinn mark-
visst vikið frá þeirri flokkun sem Jón
Árnason tók upp eftir Konrad Maur-
er um miðja 19. öld. Gríðarlega vinna
hefur verið lögð í að draga saman í
þetta safn sem fjölbreyttast úrval
þjóðsagna frá öllum tímum og má
segja að þær nái yfir 11 aldir Is-
landsbyggðar. Margai- þeirra sagna
sem valdar hafa verið hafa ekki verið
aðgengilegar almenningi til þessa.
„Flestar hafa þær reyndar birst í
eldri þjóðsagnasöfnum en þó eru
margar sögur sem birst hafa í ann-
ars konar útgáfum, t.d. bókum um
þjóðlegan fróðleik, ævisögum og Is-
lendingasögum," segir Ólafur Ragn-
arsson. Þá hefur stafsetning og mál-
far verið fært til nútímahorfs til að
auðvelda nútímalesendum að njóta
sagnanna en þess hefur þó verið
gætt að ýmis sérkenni sögumanna
eða skrásetjara héldu sér.
Fjögur bindi og lykilbók
Alls eru 740 sögur í Islenska þjóð-
sagnasafninu sem er í fjórum bind-
um auk lykilbókar og hefur vinna við
útgáfuna staðið meira og minna
óslitið undanfarin 6 ár að sögn rit-
stjóranna. „Það má reyndar rekja
upphafið lengra aftur eða allt til þess
að ég var með þætti í Ríkisútvarpinu
um Þjóðtrú og þjóðlíf íyrir þrettán
árum. Þessir þættir áttu upphaflega
að vera fimm en urðu á endanum 25
og aldrei hef ég fengið jafn mikil við-
brögð við neinu sem ég hef gert í
fjölmiðlum og var ég þó í 10 ár hjá
Sjónvarpinu," segir Ölafur Ragnars-
son. Hann segir að þessi sterku við-
brögð hafi sannfært sig um hversu
lifandi þjóðsagnaarfurinn sé með
þjóðinni enda hafi fjöldi fólks hringt
og sagt honum frá persónulegri
reynslu sinni af samskiptum við
huldufólk eða aðrar þjóðsagna-
kenndar verur. „Margt af því sem
kom fram í þeim samtölum væri vel
þess virði að taka saman og gefa út
ef til þess ynnist tími,“ segir Olafur.
Sven-ir Jakobsson hefur haft um-
sjón með vali og flokkun sagnanna
og einnig því að rekja uppruna
þeirra og fylgja hvem sögu upplýs-
ingar um skrásetjara hennai- og
heimildamenn eða aðrar uppsprett-
ur. Að sögu lokinni er síðan g'reint
frá því hvar hún hefur birst áður og
stundum bætt við frekari fróðleik
eða skýringum ef ástæða þykir til.
Svemr segir að í upphafi hafi virst
óvinnandi vegur að grafast fyrir um
þessar upplýsingar en með samstarfi
við fyrirtæki sem sérhæfa sig í ætt-
fræðirannsóknum hafi tekist að hafa
upp á nánast öllum sem á annað borð
eru nafngreindir. í lykilbókinni er að
finna samantekt Sverris Jakobsson-
ar um sögu íslenskrar þjóðsagna-
söfnunar og er líklegt að mörgum
þyki fengur að henni. Þar er einnig
að finna ítarlega ritaskrá auk skrár
yfir þau rit sem efni Islensks þjóð-
sagnasafns er sótt til. Þá er skrá yfir
sögur safnsins í stafrófsröð, auk
skrár þar sem sögurnar eru flokkað-
ar eftir því hvar þær gerast. „Þannig
getur lesandinn gengið beint að
þjóðsögum sem tengjast ákveðnum
landshluta ef hann hefur mestan
áhuga á því,“ segir Ólafur. Þá gerir
nafnaskrá lesendum kleift að leita
uppi tiltekna menn, drauga, dýr eða
vættir og tengja þannig saman sögur
eða fræðast meira um þá sem lítil
grein er gerð fyrir í sögunum. Sér-
stök skrá yfir staðanöfn þjónar sama
tilgangi.
Ný flokkun þjóðsagnanna
Sverrir segir að við efnisvalið sé
höfð hliðsjón af almennum og víðum
skilningi á hugtakinu þjóðsaga en
það hafi þó verið skilgreint á ýmsa
vegu í gegnum tíðina. „Hinir miklu
frumkvöðlar í þjóðsagnasöfnun,
Grimm-bræður, skiptu efni sem
varðveist hefur í munnlegri geymd í
þrjá meginflokka, sem má að mati
Jóns Hnefils Aðalsteinssonar, pró-
fessors í þjóðfræði við Háskóla Is-
lands, skilgreina á þann hátt, að
þjóðsaga sé sögð til dægrastyttingar
og hafin yfir stund og stað, sögn eigi
hins vegar rætur í hversdagslegum
veruleika en goðsaga hafi yfir sér
helgiblæ og fjalli oft um guði eða
hálfguði. Skilin milli þjóðsögu og
sagnar eru þó óljós og skarast efni
þessara flokka að verulegu leyti í
safnritum þessa efnis hér á landi.
Við þetta bætist svo skilgreining á
hugtakinu ævintýri," segir Sverrir
og bendir á að ævintýri hafí gegnum
tíðina ýmist verið talin til þjóðsagna
eða skilin að einhverju leyti frá þeim.
„Nafnið á alkunnu safni Jóns Arna-
sonar, Islenzkar þjóðsögur og ævin-
týri, sýnir þetta vel því þessu tvennu
er haldið aðgreindu í titlinum en í
safninu sjálfu eru ævintýrin talin
einn flokkur þjóðsagna. I huga nú-
tímafólks eru ævintýri ólík þjóðsög-
um, þau eru fjær veruleikanum og
tengjast að jafnaði hvorki ákveðnum
stöðum á landinu né nafngreindu
fólki og mörg hver hafa á sér alþjóð-
legan blæ. Rétt er að geta þess að ís-
lenskum ævintýrum, sem birst hafa í
safnritum þjóðsagna og ævintýra,
hefur verið haldið utan þessarar út-
gáfu og í ráði er að gefa út sérstakt
safnrit með úrvali þeirra."
Hin hefðbundna flokkun íslenskra
þjóðsagna byggist á flokkunarkerfi
Konrads Maurers er hann gaf út
fyrsta íslenska þjóðsagnasafnið árið
1860. „Þessi flokkun byggist ekki
síst á því hvaða verur eða fyrirbæri
koma fyrir sjónir manna í hverri
sögu. Fylgir Jón Arnason þeirri
flokkun í safni sínu.
í hinu nýja íslenska þjóðsagna-
safni er ný flokkun lögð til grundvall-
ar, ekki síst vegna þess að hugmynd-
ir manna hafa breyst í áranna rás og
sum hugtök sem notuð voru fyrrum
eru torskilin nútímafólki. Með þess-
ari uppstokkun er vonast til að
sagnaarfurinn verði aðgengilegri
fyrir almenning en í eldri þjóðsagna-
söfnum. Flokkunin í safni Jóns
Arnasonar er ekki sjálfsagður hlutur
þó að henni hafi í stórum dráttum
verið fylgt til þessa því eitt grund-
vallareinkenna sagnanna er að þær
eru ekki í eðli sínu skýrt afmarkaðai'.
I þessu safni er sögunum skipað í
fjóra meginflokka eftir því hvort þær
fjalla í fyrsta lagi um menn og mann-
anna verk, í öðru lagi máttarvöld í
efra og neðra og samskipti manna
við þau, í þriðja lagi fyi'irbæri í nátt-
úrunni og þau sem telja má af yfir-
náttúrulegum toga eða í fjórða lagi
verur sem tilheyra heimi sem að
jafnði er hulinn mönnum. Megin-
flokkarnir greinast líka frekar eftir
efni.
Samræmt málfar og stafsetning
Margrét Guðmundsdóttir hefur
haft með höndum ritstjórn textans,
samræmingu málfars og stafsetn-
ingar. Hún segir þetta vera nauðsyn-
legt til að gera efnið sem aðgengileg-
ast fyrir almenning þar sem það hafi
verið skráð á ýmsum tímum. „Skrá-
setjarar og útgefendur hafa að auki í
mörgum atriðum fylgt ólíkum
reglum varðandi stafsetningu og
málfar,“ segir Margrét. „íslenskt
þjóðsagnasafn er fyrst og fremst
ætlað almenningi. Sérkennilegir rit-
hættir og fomlegar orðmyndir geta
hreinlega spillt fyrir því að nútíma-
lesendur njóti innihalds sagnanna og
frásagnarháttarins eða skilji efnið til
fulls. Af þessum ástæðum hefur staf-
setning verið færð í átt til nútíma-
horfs en þó reynt að ganga ekki of
langt í þeim efnum. Markmiðið er í
sjálfu sér ekki að laga munnmæla-
sögur genginna kynslóða að opin-
berri skólastafsetningu heldur fyrst
og fremst að auðvelda fólki lestur-
inn. Ymsar eldri beygingarmyndir
orða eru nú gjaman taldar rangar,
hversu réttmætt sem það er. Slíkum
orðmyndum hefur verið breytt til
samræmis við það sem nú er talið
rétt mál. Sömuleiðis hafa ýmsar orð-
myndir verið samræmdar til að gera
textann auðlesnari fyrir nútímafólk.
Eftir sem áður bera sögumar skýr
merki aldurs síns, skrásetjara og
sögumanna sem vera ber og er hver
saga að því leyti barn síns tíma,“ seg-
ir Margrét.
„Allt þjónar þetta þeim tilgangi að
gera safnið sem aðgengilegast les-
endum og hjálpa þeim að rata um haf
íslenskra þjóðsagna sem þó er ein-
ungis örlítið innhaf í samanburði við
rúmsjó þjóðsagna úr víðri veröld,"
segir Ólafur Ragnarsson ritstjóri og
stjórnarformaður Vöku-Helgafells.
A
Aheyrnar-
próf fyrir
leikara og
söngvara
FÉLAG íslenskra leikara,
Þjóðleikhúsið, Leikfélag
Reykjavíkur og Leikfélag Ak-
ureyrar standa fyrir áheyrnar-
prófi vegna næsta leikárs.
Áheyrnarprófið verður hald-
ið á Smíðaverkstæði Þjóðleik-
hússins mánudaginn 10. apríl
nk. frá kl. 16-18. Þátttakendur
hafa 5-10 mín. til umráða og er
algert skilyrði að vera vel und-
irbúinn, segir í kynningu.
Nótur meðferðis
Ef viðkomandi hyggst
syngja verður hann að hafa nót-
ur meðferðis, undirleikari verð-
ur á staðnum. Skráning á skrif-
stofu FÍL nk. mánudag kl.
13-15.
Burtfararprófs-
tónleikar í Salnum
SEINNfy hluti einleikaraprófs
Hildar Ársælsdóttur fiðluleikara
frá Tónlistarskólanum í Reykjavík
verður mánudaginn 10. aþríl kl.
20.30. Anna Guðný Guðmundsdótt-
ir leikur með á píanó. Auk þeirra
kemur fram María Huld Markan
Sigfúsdóttir fiðluleikari.
Á efnisskrá er Sónata fyrir tvær
fiðlur nr. 5 op. 3 eftir Jean-Marie
Leclair, Sónata í G-dúr op. 78 nr. 1
fyrir fiðlu og píanó eftir Johannes
Brahms, Adagio í E-dúr KV 261 og
Rondo í C-dúr KV 373 eftir W. A.
Mozart, Vetrartré fyrir einleiks-
fiðlu eftir Jónas Tómasson og Nav-
arra (spánskur dans) op. 33, fyrir
tvær fiðlur og píanó eftir Pablo de
Sarasate.
Þá verður seinni hluti einleikara-
prófs Maríu Huldar Markan Sig-
fúsdóttur fiðluleikara, frá skólan-
um, þriðjudaginn 11. apríl kl. 20.30
í Salnum í Kópavogi.
Á efnisskrá eru: Sónata fyrir
Hildur Markan
Ársælsdóttir Sigfúsdóttir
tvær fiðlur op. 3 nr. 6 eftir Jean-
Marie Leclair, Sónata í c-moll op.
30 nr. 2 fyrir fiðlu og píanó eftir
Ludwig van Beethoven, Offerto
(1991) eftir Hafliða Hallgrímsson,
Havanaise op. 83 eftir Camille
Saint-Saéns og Navarra (spánskur
dans) op. 33, fyrir tvær fiðlur og
píanó eftir Pablo de Sarasate.
Aðgöngumiðar verða seldir við
innganginn.
Kirkjukórasamband
N-Þingeyinga 50 ára
Húsavík. Morgunblaðið.
50 ÁRA afmælis síns minntist
Kirkjukórasamband Norður-Þing-
eyinga með veglegri söguhátíð um
síðustu helgi í Skúlagarði fyrir fullu
húsi og við mjög góðar viðtökur
áheyrenda.
Sambandið mynda kórar Sauða-
ness - Svalbarðs-Raufarhafnar,
Snartastaða, Skinnastaðar og
Garðs-kirkna og sungu þeir hver í
sínu lagi og mynduðu svo saman
voldugan samkór, sem meðal annars
frumflutti lagið Ljósberann eftir
Einar Melax við ljóð Péturs Haf-
steins Lárussonar. Lag þetta og
texti er sérsamið fyrir væntanlega
hátíð að Goðafossi hinn 6. ágúst í
sambandi við 1000 ára trúarhátíðina.
Þessa söngvahátíð setti Þórarinn
Þórarinsson, Vogum, og þótti
stjórna henni af skörungsskap, en
sögu sambandsins rakti Kristveig
Björnsdóttir, Valþjófsstað, en þar
hafa skipst á misjafnlega starfssöm
ár, en 10 síðustu árin hefur sam-
bandið starfað af miklum krafti og
haldið kóramót ár hvert víðsvegar
um héraðið. Einsöngvari var Asía
Leskova. Einnig flutti kvartett
nokkur lög.
Stjórnendur kóranna voru James
Storms, Einar Melax, Stefanía Sig-
urgeirsdóttir, Alexandra Szarn-
owska sem öll eru starfandi við tón-
listarskóla í sýslunni.
Undirleik önnuðust James Storms
og Sigurður Tryggvason. Milli
söngatriða flutti Þorfínnur Jónsson
drápu um starf kórsins og gaman-
mál fluttu bræðurnir Steingrímur og
Höskuldur Þorsteinssynir.
Að lokum fluttu þeir ávörp Hauk-
ur Guðlaugsson söngmálastjóri og
Pétur Þórarinsson prófastur. Þökk-
uðu þeir hið mikla og veglega og
fórnfúsa starf sem kórarnir sýndu
með þessari eftinninnilegu sönghá-
tíð fólks úr stóru og dreifbyggðu
héraði. Hátíðinni lauk svo með því að
allir viðstaddir sungu þjóðsönginn.