Dagblaðið - 21.01.1980, Blaðsíða 12

DAGBLAÐIÐ. MÁNUDAGUR 21. JANÚAR 1980.
AMER1SKIDRAUMUR-
INNíENDURSKODUN
Mikil gróska í bandarískri bókaútgáfu á árínu 1979
Þegar litið er yfir bandaríska bóka-
markaðinn siðastliðið ár kemur í ljós
að margir helstu rithöfundar þar í
landi þóttu bæta við orðstir sinn á því
tímabili. Þarmá nefna Joseph Heller
með skáldsöguna Good as gold sem
er meinfýsin skoðun á háskólaborg-
ara af gyðingaættum, John Updike
með The Coup sem fjallar af trega-
blandinni gamansemi um stjórnar-
byltingu í tilteknu Afríkuríki, Philip
Roth sem þótti slá sér upp með The
Ghost Writer sem segir frá sambandi
frægs rithöfundar og ungs lærisveins.
Einnig mætti nefna William Styron
og bók hans, Sophie’s choice, sem er
óvenjulegt viöfangsefni fyrir þennan
Suðurríkjahöfund: tengsl ungs
Bandaríkjamanns við konu sem er
nýlega sloppin' úr fangabúðum
gyðinga.
Magnaði umræðu
En umdeildasta skáldverkið á
markaðinum í ár er án efa The
Executioners song eftir Norman
Maiier sem menn hafa lýst bæði sem
meistaraverki og stórkostlegum mis-
tökum. Meira um þá bók seinna.
En mest umtalaða bók ársins er að
sjálfsögðu The White House Years
eftir Henry Kissinger sem vakið
hefur á ný alla umræðu um réttmæti
Víetnamstyrjaldarinnar og sérstak-
lega um árásirnar á Kambódíu, nú
Kampútseu. Mögnuðust þær
umræður til muna við útkomu
annarrar bóka, Sideshow, eftir
breska blaðamanninn William Shaw-
cross en hann teflir fram leyniskjöl-
um bandarisku stjórnarinnar til að
sanna að þeir Nixon og Kissinger hafi
samkvæmt alþjóðalögum verið sekir
unt hina voðalegustu stríðsglæpi,
nefnilega þjóðarmorð. Sjálfur hefur
Kissinger ráðist harkalega á þá bók
opinberlega en varð þó svo mikið um
liana að hann endurskrifaði nokkra
kafla bókar sinnar i próförk.
Dr. K. úr jafnvægi
Ekki þykir mönnum hann hafa
ómerkt fullyrðingar Shawcross og
eftir því var tekið' að það voru
.spurningar byggðar á rannsóknum
hans sem settu Kissinger úr jafnvægi í
þætti þeim sem David Frost stjórnaði
og urðu til þess að hann vildi breyta
svörum sínum í endurupptöku. Þessu
neitaði Frost og gaf þáttinn upp á
bátinn í mótmælaskyni.
En það hafa fleiri bækur sögulegs
eða fræðilegs eðlis verið i sviðs-
Ijósinu þetta árið. Til dæmis var
mikið rætt um bók eftir David Hal-
berstam sem nefnist The Powers
That Be og fjallar um nokkra risa í
bandarískri fjölmiðlun, Los Angeles
Times, Washington Post, Time-sam-
steypuna og CBS-sjónvarpsstöðina,
og þótt þar sé ekki að finna miklar
uppljóstranir þá þykjast menn
fróðari en ella. Einn þekktur fjöl-
miðlamaður bandariskur lét einnig i
sér heyra í fyrsta sinn í langan tíma.
Þetta var Tom Wolfe, einn af
postulum hinnar svokölluðu „nýju
blaðamennsku” og bókin heitir The
Right Stuff og er um hinar einu
sönnu hetjur nútímans, geimfarana .
Þykir Wolfe hafa komist vel frá verk-
efni sinu. Ef nefnaætti fræðibók sem
mönnum þótti mikill bógur í í Banda-
ríkjunum árið 1979 þá væri það
kannski ritgeröasafn listfræðingsins
Meyer Schapiro, en eftir því hefur
verið beðið í áratug eða meir og var
það sannarlega biðarinnar virði.
Krafðist
dauðadóms
En víkjum nú að „skáldverki”
ársins þar í landi sem er án efa bók
Normans Mailer, The Executioners
Song eða Söngur böðulsins. Ástæða
þess að ég nefni skáldverk innan
sviga er sú hin sama og valdið hefur
ýmsum bókmenntamönnum áhyggj-
um. Bókin er nefnilega byggð
nákvæmlega á síðasta æviári og
dauða sakamannsins Gary Gilmore
sem olli miklu fjaðrafoki fyrir
fjórum árum þegar hann krafðist
þess að Utahríki, sem nánast var búið
að gefa dauðarefsinguna upp á
bátinn, fullnægði þeim dauðadómi
sem kveðinn hafði verið upp yfir
honum. Gilmore hafði þá átt i úti-
stöðum við lögin frá barnæsku en
dauðadóminn hlaut hann fyrir tvö
morð sem hann hafði framið, að þvi
er virðist án tilefnis eða tilgangs.
Gilmore varð loks að ósk sinni og var
leiddur fyrir aftökusveit í janúar 1977
eftir að fjölmiðlar um allan heim, svo
og ýmsir kaupahéðnar, höfðu velt sér
upp úr öllum aðdraganda málsins.
Vel gefinn
Það sem gerði þetta allt „áhuga-
verðara” var ástarsamband Gilmores
við 19 ára stúlku, Nicole Baker,
lausláta og rótlausa tveggja bama
móður sem hann gat talið á að reyna
með sér sjálfsmorð í fangelsinu, og sú
staðreynd að Gilmore virtist vel
gefinn og gæddur einhverjum
listrænum gáfum ef marka má teikn-
ingar hans. Vissulega var þetta „gott
mál”, eins og blaðamenn myndu
segja, en hvað hafði virtur rithöf-
undur eins og Mailer við það að gera?
Gat hann gert því skil án þess að
bregða yfir það rómantískum hjúp og
upphefja morðingja? Það má
kannski geta sér til um það hvers
vegna efnið sjálft freistaði Mailers —
burtséð frá því að honum var lofað
miklum fjárupphæðum fyrir bókina
og þurfti að greiða þrem fyrrverandi
konum sínum lifeyri — því ofbeldi
hefur aldrei verið fjarri bókum hans
(og einkalifi). I bók eins og An
American Dream hefur Mailer
krufið ofbeldi til mergjar sem sér-
amerískt fyrirbæri, jafnvel sem
exístentíalíska athöfn.
„Lífið er
skáldlegt'
En það sem er óvenjulegt við Söng
böðulsins er að Mailer lætur þar allar
ígrundanir og beina túlkun lönd og
leið. Hann stendur utan við bókina
og beitir hversdagslegum talanda
þeirra Utah-búa til að rekja mála-
vexti eins blátt áfram og hugsast
getur.
Sögupersónur eru eða voru á lífi og
sagan virðist segja sig sjálf — allt frá
því að frænka Gilmores tekur á móti
honum í skilorðsbundið leyfi og til
þess dags er fjölmiðlasnápurinn
Lawrence Schiller sér ösku hans
dreift úr 59 senta plastpoka utan af
brauði yfir borgina Provo í Utah.
Þetta tekur 1056 blaðsíður. En er
þetta þá ekki upprifjun blaðamanns
fremur en „sönn skáldsaga”, eins og
Mailer vill sjálfur kalla bók sína? Víst
er að Truman Capote komst upp með
að kalla sögu sína, Með köldu blóði,
skáldsögu eða heimildaskáldsögu
með því að vitna til hins litrika ritstils
síns og túlkunar á hinum sönnu at-
burðum, Clutter-morðunum. f bók
Mailers er hvorugu fyrir að fara.
Að f ylla upp
í tómarúm
Þó er þarna dregin upp mynd af
mannlifi í miðvesturríkjum Banda-
ríkjanna sem á sér engan líka í
nútímabókmenntum, burtséð frá
glæpum Gilmores og hinu einkenni-
lega ástarsambandi hans við Nicole
Baker. Þarna lýsir sér fólk sem virðist
upp til hópa rótlaust þar sem það
hírist í hjólvögnum sinum, vansælt
og illa t stakk búið til að mæta
skakkaföllum lífsins. Það fyllir upp i
tómarúmið með alls kyns apparötum
og leikföngum: tryllitækjum, sjón-
varpi, hljómflutningstækjum,
þvottavélum — og byssum. En þegar
óhamingja fólks brýst fram gerist
það í offorsi. Menn berja, skjóta eða
AÐALSTEINN
INGÓLFSSON
Norman Mailer við gerð kvikmyndar
sinnar, Maidstone; Söngur böðulsins;
skáldskapureða blaðamennska?
nauðga eða þá að þeir éta pillur frá
morgni til kvölds. Það fólk sem ekki
stenst álagið, eins og April, systir
\ Nicole, er umsvifalaust lokað inni á
'geðveikrahælum. Fólk virðist skorta
alla kjölfestu, siðferðislegan grunn
— þrátt fyrir strangtrú Mormóna þar
um slóðir. Draumurinn um vestur-
ríkin, villta vestrið gamla, þar sem
menn geta lifað í sátt við náttúruna,
frjálsir og óháðir, fjarri solli
stórborganna, virðist orðinn að
martröð.
Mailer sýnir einnig hvernig ýmsir
fjölmiðlaspekúlantar af austur-
ströndinni fara að því að hagnast á
þeirri martröð, hvernig menn „selja
Gilmore”. Það er einmitt helsti sölu-
maðurinn, Schiller, sem fær Mailer
til að skrifa þessa bók, en hann fer þó
hvorki betur eða verr út úr sögunni
en aðrir. Söngur böðulsins er áhrifa-
mikil bók og átakanleg en jafnframt
dregur hún úr manni allan þrótt.
Hvað sem öðru líður er samsetning
hennar mikið afrek og á endanum
skiptir það kannski ekki máli hvar í
flokk við skipum henni. En í ljósi
hennar og annarra „sannra skáld-
sagna” þarf hugtakið „skáldskapur”
greinilega endurskoðunar við. -AI.
Margt gott fyrír spottprís
Ágætar myndir í Fjalakettinum það sem eftir er vetrar
Fjalakötturinn, kvikmyndaklúbb-
ur framhaldsskólanna, á í rekstrar-
örðugleikum um þessar mundir enda
hafa meðlimir klúbbsins aldrei verið
jafnfáir og í ár. Hvað veldur er ekki
gott að segja, en einkum hefur slæm
sýningaraðstaða í Tjarnarbíó verið
nefnd. Þá hlýtur myndaval einnig að
skipta máli og hefur það eflaust fælt
marga frá hversu margar myndir á
dagskránni í vetur hafa verið sýndar
hér á landi áður. En þær eru hvorki
meira né minna en um 50% af
myndunum. Þetta eru hrein mistök
af hálfu stjórnar sem verða vonandi
til þess að þetta komi ekki fyrir aftur
í framtiðinni I svo miklum mæli. En
hvað um það þá eru margar góðar
kvikmyndir á dagskrá klúbbsins á
þessu ári og skirteiniö kostar nú
aðeins 5000 kr. sem er ekkert verð
fyrir þær 20 myndir sem á eftir að
sýna.
Veldi ástríðnanna
Um helgina var á dagskrá nýleg
mynd eftir James Ivory, írafár vegna
mynda Georgie og Bonnie. En kvik-
myndaklúbbur menntaskólanna
sýndi aðra mynd eftir Ivory 1974,
Savages, sem var tvimælalaust ein af
merkustu myndum sem klúbburinn
sýndi það árið. írafár hefur fengið
frábærar viðtökur gagnrýnenda og er
• af mörgum talið besta verk Ivory til
þessa. Af öðrum merkilegum
myndum má nefna japönsku mynd-
irnar Onibaba sem sýnd var hér um
árið en sú mynd er höfuðverk leik-
stjórans Kaneto Shindo og Veldi
ástríðnanna eftir Oshinya en hann
þarf vart að kynna eftir allt það
umtal sem Veldi tilfinninganna
skapaði á kvikmyndahátíðinni
forðum. En Veldi ástríðnanna er
mjög lík tilfinningaveldinu, hún
fjallar um forboðna ást karls og konu
nema hvað konan er gift öðrum. Þau
koma eiginmanni konunnar fyrir
kattarnef en það dugar skammt því
karlinn gengur aftur og hefnir sín
grimmilega. Þessi mynd Oshima
stendur Veldi tilfinninganna nokkuð
að baki hvað gæði varðar og maður
fær það á tilfinningunna að Oshima
hafi aðeins verið að gera þessa mynd
til þess að selja hana útá Veldi til-
finninganna. Þá verður Dodeska den
eftir Kurosawa sýnd, en hún var sýnd
sem mánudagsmynd fyrir nokkrum
árum. Þetta er ein af þeim myndum
sem má siá aftur og aftur því lita-
notkun er með afbrigðum falleg.
Þetta var fyrsta litmynd Kurosawa og
hefði getað orðið hans síðasta því
hann reyndi að fremja sjálfsmorð
vegna vonbrigða með viðtökur
myndarinnar.
Gamanmyndir
Nokkrar gamanmyndir eru einnig
á dagskrá. Þar ber hæst meistara
Keaton. ■ pftir hann verða sýndar
myndirnar Steamboat Bill jr. og The
Chemist en þessar myndir eru með
betri gamanmyndum sem gerðar hafa
verið, sérstaklega sú- fyrrnefnda. Þá
verða sýndar stuttar myndir eftir
Max Linder en hann hefur haft gífur-
leg áhrif á þróun gamanmyndar-
innar. Einnig verða myndir eftir Rene
Clair og Jean-Pierre Mocky sýndar
en þær eru ekki með því besta sem
þessir heiðursmenn hafa látið fara frá
sér. Italska teiknimyndin Allegro non
troppo er á dagskrá með vorinu en sú
mynd er af mörgum talin ein albesta
teiknimynd sem gerð hefur verið á
síðustu árum. Að lokum má nefna
sænsku myndina Sem svipt úr höfði
gamals manns en hún er, eins og sú
italska, að hluta til teiknimynd.
Kvennamyndir
Af öðrum merkilegum myndum
má nefna verðlaunamynd Mörtu
Mezáros, Níu mánuðir. Margir muna
eflaust eftir mynd hennar Ættleiðing
sem sýnd var á kvikmyndahátíðinni.
Niu mánuðir fjallar um unga stúlku
sem verður ólétt eftir verkfræðing
sem vinnur í sömu verksmiðju. Verk-
fræðingurinn hefur ekki sömu
skoðanir á lífinu og stúlkan. Hann er
ungur maður á uppleið en stúlkan
ætlar sér allt annað en að drepast
húsmóðurdauða, svo því fer sem fer.
Þá er nýleg mynd eftir Joan Micklin
Silver en ekki er ýkja langt síðan
önnur mynd hennar var mánudags-
mynd, Hester Street. Milli linanna,
en svo heitir myndin, fjallar um hóp
fólks sem rekur lítið fréttablað. Af
öðrum merkilegum myndum má
nefna Sjálfsmynd af listamanninum á
yngri árum sem gerð er eftir sam-
nefndri skáldsögu James Joyce. Það
er Joseph Strick sem leikstýrir en eftir
hann hafa verið sýndar tvær myndir í
Fjalakettinum, Janic og Svalirnar,
sem gerð var eftir leikriti Genet.
Hugrekki fólksins er bólivísk kvik-
mynd eftir Sanjines sem segir frá at-
burði sem átti sér stað þar i landi
þegar hermenn stjórnarinnar réðust á
Friðrik Þ. Friðriksson
Kvik
myndir
verkamenn 1 verkfalli og drápu 21
þeirra en yfir hundrað særðust.
Stuttu eftir að myndin var fullgerð
studdu Bandaríkjamenn herforingja
til valda í Bolivíu og Sanjines og
félagar voru neyddir til þess að flýja
land. Gagnrýnendur eiga vart orð til
þess að lýsa fegurð myndarinnar sem
var fyrsta litmynd er Sanjines leik-
stýrði. Sanjines hefur nú snúið aft
ur heim til Bolivíu eftir að stjórnvöld
boðuðu aukið frelsi i listum.
Hugrekki fólksins var þá sýnd en hún
hafði verið bönnuð fram að þeim
tíma (1978). Eftir að myndin hafði
verið sýnd í þrjár vikur fyrir troðfullu
húsi var sýningum skyndilega hætt að
fyrirskipun hersins. Þetta ætti að
nægja til þess að sannfæra fólk um
að það fær eitthvað fyrir sinn snúð ef
það kaupir skírteini í klúbbinn sem er
öllum opinn.
/V