Morgunblaðið - 09.11.2001, Blaðsíða 36

UMRÆÐAN
36 FÖSTUDAGUR 9. NÓVEMBER 2001 MORGUNBLAÐIÐ
TALSVERT hefur
verið rætt og ritað um
afkomu og framtíð Rík-
isútvarpsins. Þar ber
hæst skoðanaskipti um
rekstrarform; ríkis-
eða einkarekstur. Fjár-
skortur hefur háð
stofnuninni og veruleg-
ur niðurskurður fyrir-
hugaður á næstunni á
ýmsum útgjaldaliðum.
Umræðan um eignar-
hald og aðferðir í
rekstri verður því meiri
en ella.
Ríkisútvarpið er ein
mikilvægasta stofnun
þjóðarinnar. Hlutverk þess er fjöl-
þætt. Nefna má almenna fræðslu,
flutning frétta og
veigamikið menningar-
hlutverk. Ríkisútvarp-
inu er einnig ætlað um-
talsvert verkefni í
almannavörnum.
Stofnunin á að vera
óháð stjórnmálaflokk-
um og stefnum í pólitík.
Hún á að vera óhlut-
dræg. Hún er og á að
vera styrk stoð lýðræð-
is og frelsis í skoðana-
skiptum. Hún er einn
traustasti þáttur þjóð-
skipulagsins, sem við
kjósum að búa við og
megum vel við una.
Þessi staðreynd ætti að vera stjórn-
málamönnum hugleikin og hafa mót-
andi áhrif á afstöðu þeirra til Rík-
isútvarpsins.
Á undanförnum árum hefur þróun
á sviði ljósvakamiðla verið ör. Nýjar
útvarps- og sjónvarpsstöðvar hafa
vaxið úr grasi. Á sama tíma hafa
gömlu flokksblöðin týnt tölunni. Það
hefur vakið athygli og undrun hvern-
ig nýju fjölmiðlarnir hafa tórt í litlu
samfélagi þar sem tiltölulega þröng-
ur auglýsingamarkaður er ein helsta
tekjulindin. Þegar þrengir að á þess-
um markaði vex vandi nýju ljósvaka-
miðlanna og um leið gagnrýni á
skylduáskrift og auglýsingaflutning
Ríkisútvarpsins.
Á undanförnum áratugum hafa
verið skipaðar fjölmargar nefndir til
að fjalla um Ríkisútvarpið og stefnu-
mótun til framtíðar. Sjálfur hefi ég
setið í tveimur slíkum nefndum. Ekki
verður sagt að niðurstaðan hafi verið
verulega bitastæð, a.m.k. ekki hvað
snertir tekjur og fjármál. Stofnunin
hefur mátt una öryggisleysi um
framtíðarrekstur. Afleiðingin hlýtur
að verða sú að starfsandi og starfs-
umhverfi verður lakara og viðkvæm-
ara fyrir hverskonar áreiti. Mikil-
vægu verkefni stofnunarinnar er þar
með stefnt í hættu.
Þær breytingar, sem nú þarf að
gera til að tryggja rekstur Ríkisút-
varpsins til frambúðar, eru þessar
helstar:
1. Hlutverki útvarpsráðs þarf að
breyta. Fjármála- og rekstrarleg
ábyrgð ráðsins á að vera mun meiri
en hún er nú. Ráðið á hins vegar að
hafa sem minnst afskipti af dag-
skrárgerð. Til þess verks eru ráðnir
sérhæfir starfsmenn, sem eiga að
bera ábyrgð gagnvart lögum og
reglum um Ríkisútvarpið. Fulltrúa í
útvarpsráð ætti að velja í samræmi
við þekkingu þeirra á fjármálum og
fyrirtækjarekstri.
2. Ríkisútvarpið (útvarp og sjón-
varp) á að hætta að flytja almennar
auglýsingar. Það á eingöngu að flytja
tilkynningar, sem varða almanna-
heill og um almennar samkomur og
fundi.
3. Áskriftargjöld á að fella inn í al-
menna skattheimtu, eins og önnur
gjöld, sem ríkið innheimtir. Á þessu
sviði getum við margt lært af Bretum
og hvernig þeir reka besta fjölmiðil í
heimi, BBC.
4. Menntamálaráðuneytið á að
gera þjónustusamning við Ríkisút-
varpið, eins og nú er farið að gera við
ýmsar stofnanir, sem fá rekstrarfjár-
muni á fjárlögum. Þar með yrði aflétt
þeirri óvissu, sem um áratuga skeið
hefur ríkt um framtíð stofnunarinn-
ar. Stjórnendur geta mótað rekstur-
inn í samræmi við samning, sem
tryggir tiltekna fjárhæð á ári og tek-
ur mið af vísitölum.
5. Mikilvægast af öllu er að tryggja
frelsi Ríkisútvarpsins innan þeirra
laga og reglna, sem því hafa verið og
verða settar. Þær stofnanir, sem eiga
að tryggja vernd og framgang lýð-
ræðisskipulagsins og menningar-
samfélags íslensku þjóðarinnar, eiga
fáa betri félaga en Ríkisútvarpið. Að
tryggja gömlu gufunni bærilegt líf er
sjálfsagt og eðlilegt hlutverk allra
stjórnmálaflokka.
Hvað á að gera við
gömlu gufuna?
Árni Gunnarsson
Útvarp
Þegar þrengir að á þess-
um markaði vex vandi
nýju ljósvakamiðlanna,
segir Árni Gunnarsson,
og um leið gagnrýni á
skylduáskrift og
auglýsingaflutning
Ríkisútvarpsins.
Höfundur er framkvæmdastjóri
Heilsustofnunar NLFÍ í Hveragerði.
SAMKVÆMT upp-
lýsingum sem fram
koma í svari viðskipta-
ráðherra við fyrirspurn
minni á Alþingi, og rak-
ið er í frétt Morgun-
blaðsins 6. nóvember
sl., er bein fjármuna-
eign erlendra aðila á Ís-
landi um 40 milljarðar.
Þar af eru 12,4 millj-
arðar fjárfesting síð-
asta árs. Það ár eru
beinar fjárfestingar Ís-
lendinga erlendis 22
milljarðar og nam
heildarfjármunaeign
Íslendinga í atvinnu-
rekstri erlendis í lok
ársins 2000 um 55 milljörðum króna.
Þar af er hlutdeild eignarhaldsfélaga
í eigu einstaklinga og fyrirtækja um
28%.
Flestum er það fagnaðarefni að
fjárfestingar erlendra aðila virðast
vera að aukast hér á landi og að
þeirra gæti á fleiri sviðum en í stór-
iðju. Hins vegar vakna ýmsar spurn-
ingar þegar svar ráðherra sem bygg-
ist á upplýsingum frá Seðlabanka, er
borið saman við eldri upplýsingar
um erlenda fjárfestingu. Þá vekur
það einnig athygli að engar upplýs-
ingar liggja fyrir um óbeina fjárfest-
ingu í sjávarútvegi sem aftur vekur
upp spurningu um löggjöf sem ekki
virðist hægt að fylgja eftir.
Fjárfest í hverju?
Í fyrirspurn minni er m.a. spurt
um hve hátt hlutfall erlendra fjár-
festinga hérlendis séu fjárfestingar
erlendra eignarhaldsfélaga sem eru í
eigu Íslendinga. Að sögn á Seðla-
bankinn ekkert svar við því. Það
kemur hins vegar fram í grein sem
Pétur Örn Sigurðsson rekstrarhag-
fræðingur birtir í 29. tölublaði tíma-
ritsins Vísbendingar að
sum þau eignarhalds-
félög sem Íslendingar
eiga erlendis og orðið
hafa til á síðustu árum
hafi verið stofnuð utan
um eignarhluti í ís-
lenskum almennings-
hlutafélögum. Það hafi
haft þau áhrif að bein
fjármunaeign Íslend-
inga hafi aukist mikið
enda bókist þessi
eignayfirfærsla, sem
hann segir hafa numið
um 7 milljörðum króna,
sem hlutafjárkaup er-
lendu eignarhalds-
félaganna. Þannig virð-
ist sú aðgerð að stofna erlend
eignarhaldsfélög utan um hlutabréf í
íslenskum hlutafélögum koma út á
pappírnum sem viðbótar erlend fjár-
festing upp á 7 milljarða. Það sem
styður þetta er m.a. það að ef nýj-
ustu upplýsingar um fjárfestingar
erlendra aðila eru skoðaðar og born-
ar saman við upplýsingar frá fyrri
árum má til dæmis sjá að Belgía/
Lúxemborg, en fjárfestingar þaðan
eru teknar saman í svari ráðherra,
eru nú með tæplega 4 milljarða fjár-
festingu hér en voru árið 1996 ekki
með neina. Í Lúxemborg hafa ein-
mitt mörg eignarhaldsfélög í eigu Ís-
lendinga verið stofnuð eftir 1996 til
að njóta skattalegs hagræðis, en það
ár voru þær breytingar gerðar á lög-
unum um tekju og eignaskatt að
fresta mætti skattlagninu söluhagn-
aðar af sölu hlutabréfa ef fjárfest
væri í öðrum hlutabréfum, innlend-
um eða erlendum.
Og til hvers?
Ég hef verið talsmaður þess að
lögin um fjárfestingu erlendra aðila í
atvinnurekstri væru endurskoðuð til
að gera hana aðgengilegri. Nú liggur
einmitt eitt slíkt mál fyrir Alþingi
þar sem lagt er til að um fiskiðnað
gildi almennt sömu reglur í þessum
efnum og um annan iðnað. Auk þess
að slíkt væri jafnréttismál fyrir mat-
vælaiðnaðinn hef ég haldið því fram
að í fjárfestingu erlendra aðila gætu
falist mörg tækifæri. Mér hefur t.d.
þótt það jákvætt að íslenskt atvinnu-
líf gæti þannig sótt sér erlent
áhættufé í stað lánsfjár; að með
slíkri þátttöku gætu skapast ný
markaðstækifæri erlendis og að ný
þekking gæti með þeim hætti komið
inn í landið. Það eru fá sóknarfæri í
fjárfestingu erlendra aðila sem
ganga út á það eitt að erlend eign-
arhaldsfélög í eigu Íslendinga eign-
ist hlutabréf þeirra í íslenskum fé-
lögum. Þar gengur fátt eftir af því
sem eftirsóknarvert gæti verið. Og
því miður sýnist mér, hvað sem töl-
unum líður, að enn sé það svo að
megin ,,alvöru“fjárfesting erlendra
aðila sé nú sem fyrr í stóriðjunni.
Erlend og ,,erlend“
fjárfesting
Svanfríður
Jónasdóttir
Höfundur er þingmaður
Samfylkingar.
Viðskipti
Það eru fá sóknarfæri í
fjárfestingu erlendra
aðila sem ganga út á það
eitt, segir Svanfríður
Jónasdóttir, að erlend
eignarhaldsfélög í eigu
Íslendinga eignist
hlutabréf þeirra í
íslenskum félögum.