Fréttablaðið - 20.05.2004, Qupperneq 18

Norðmenn eru hættir að reisa ál-
ver. Það stafar af því, að álút-
flutningur frá Noregi ber ekki
lengur nægan arð. Hvernig
stendur á þessu? Hvað hefur
breytzt?
Álframleiðsla Norðmanna
þótti bera nægan arð á sínum
tíma. Hún var tímabær og við-
ráðanleg aðferð til þess að koma
orkunni í fallvötnum Noregs í
verð. Fossar landsins bjuggu þá
og búa enn yfir mikilli orku, og
framsýnir heimamenn og erlend-
ir vinir þeirra, þar á meðal Einar
Benediktsson skáld, einsettu sér
að beizla þessa orku: láta fossana
vinna fyrir fólkið og lyfta lífs-
kjörum þess. Fyrst var orkan
notuð heima fyrir til að raflýsa
landið og knýja aflstöðvar at-
vinnulífsins, og síðan vaknaði
þörfin fyrir að flytja orkuna út.
Eina færa leiðin til þess, þetta
var um og eftir aldamótin 1900,
var að baka orkuna inn í iðnaðar-
afurðir, sem hægt var að flytja til
annarra landa með hagfelldum
hætti. Þess vegna varð ál fyrir
valinu, af því að það er lauflétt í
flutningum. Önnur hráefni til álf-
ramleiðslunnar, einkum báxít,
þurftu norsku álverin þó að
flytja inn frá útlöndum. Það kost-
aði sitt og dró úr arðsemi álfram-
leiðslunnar frá því, sem verið
hefði, ef hægt hefði verið að
vinna báxítið úr nálægri norskri
jörð. Á móti fengu álverin orku á
sérkjörum undir markaðsverði.
Það hefði að ýmsu leyti verið
hagfelldara fyrir Norðmenn að
flytja raforkuna út beint úr foss-
unum í stað þess að baka hana
inn í ál. En það var ekki hag-
kvæmt í hundrað ár vegna þess,
að of mikill hluti orkunnar hefði
farið til spillis, hefði hún verið
flutt um kapla milli staða. Kapl-
arnir láku, og orkutapið var fjár-
hagsleg frágangssök. Þess vegna
voru álverin reist.
En nú eru Norðmenn sem sagt
hættir að byggja álbræðslur. Ný
tækni gerir þeim nú kleift að
flytja fallvatnsorkuna beint til
Svíþjóðar og þaðan til megin-
lands Evrópu um kapla án til-
finnanlegs orkutaps. Þannig
fæst hærra verð en ella fyrir
orkuna í Evrópu. Það er auðvitað
hagur Norðmanna, að orkan skili
þeim sem mestum arði. Til þess
þurfa þeir ekki lengur á áli að
halda, af því að álbræðslurnar
nýta orkuna miður en orkukaup-
endur á meginlandinu. Norð-
menn láta nú öðrum eftir að
byggja ný álver í löndum, þar
sem skilyrði til álframleiðslu eru
betri en í Noregi og þar sem um-
hverfismengun af völdum stór-
iðju stendur ekki verulega í
heimamönnum, ekki enn. Þetta
eru lönd eins og Ísland, Rússland
og Kína.
Beinn útflutningur raforku
um kapla hefur þar að auki þann
kost umfram álbræðslu til út-
flutnings, að orkumarkaður
heimsins er yfirleitt stöðugri en
álmarkaðurinn til langs tíma lit-
ið. Orkuverðssveiflur eru minni
en sveiflurnar í álverði, og af-
koma orkufyrirtækja er því jafn-
an stöðugri og tryggari frá ári til
árs en afkoma álbræðslna. Þetta
skiptir norskan þjóðarbúskap að
vísu ekki miklu máli, þar eð
skerfur áls til útflutningsfram-
leiðslu Norðmanna er tiltölulega
lítill, og álverðssveiflur stuðla
því ekki nema að litlu leyti að
sveiflum í gjaldeyrisöflun Nor-
egs. Öðru máli gegnir um lönd,
sem hafa gert útflutning áls að
mikilvægri gjaldeyristekjulind,
því að þar hneigjast álverðs-
sveiflur til að framkalla tilfinn-
anlegar sveiflur í útflutnings-
tekjum og þá um leið í gengi
gjaldmiðilsins og kalla með því
móti óvelkomnar afkomusveiflur
yfir aðra óskylda atvinnuvegi.
Hið sama á við um ýmis önnur
lönd, sem hafa sérhæft sig í
framleiðslu hráefna til útflutn-
ings: þar er öldugangurinn í
efnahagslífinu yfirleitt meiri en
annars staðar og vöxturinn
minni.
Ísland liggur að sönnu fjær
raforkuneti Evrópu en Noregur:
leiðin héðan til Skotlands er
lengri en leiðin frá Noregi til Sví-
þjóðar. En þetta er í fyrsta lagi
spurning um byggingarkostnað í
byrjun, eða kapallagningarkostn-
að réttara sagt. Leiðin frá Íslandi
til væntanlegra orkukaupenda á
Skotlandi og Englandi er á hinn
bóginn styttri en landleiðin
þangað frá Noregi, nema Norð-
menn kjósi þá einnig að leggja
kapal frá Noregi til Englands.
Að því hlýtur að koma fyrr en
síðar, að Íslendingar geti með
hagkvæmum hætti flutt orku úr
fallvötnum Íslands um streng
beint til Evrópu án þess að baka
hana inn í ál eða annað slíkt. Auk-
in vistgjöld til umhverfisverndar
í Evrópu munu flýta fyrir með
því að skáka óhreinni orku út af
markaðinum. Innan tíðar flytjum
við orkuna líklega í gegn um
gervihnött. ■
Í skemmtilegri smágrein í Morgunblaðinu í gær rifjar HannesHólmsteinn Gissurarson upp atvik í Sölku Völku Halldórs Lax-ness þegar Bogesen kaupmaður lét skrúfa tréfótinn af Beinteini
í Króknum af því að Beinteinn skrifaði ekki í réttum anda í sunnan-
blöðin. Eins og Hannes segir líkir veruleikinn stundum eftir listinni.
Velta má því fyrir sér hvort ríkisstjórnin sé ekki komin í hlutverk
Bogesens með því að taka útvarpsleyfin (tréfótinn) af Norðurljósum
(Beinteini)?
Í dæmisögu Hannesar var það að vísu Baugur sem að venju var í
hlutverki vonda kaupmannsins. Gallinn við þá líkingu er að við-
skiptavinir og skjólstæðingar Baugs hafa alltaf áfrýjunarmöguleika
ef þeir eru ósáttir. Þeir geta átt viðskipti við önnur fyrirtæki ef þeim
líkar ekki við Baug. Og enginn er neyddur til að greiða fyrir fjöl-
miðla Norðurljósa. Aftur á móti verða þeir sem eru ósáttir við
ákvarðanir ríkisstjórnar eða Alþingis að bíða kosninga til að fá leið-
réttingu sinna mála. Vegna þess hvernig kaupin gerast á eyri stjórn-
málanna getur stundum verið erfiðara að fá mál lagfærð í kjörklef-
anum en í kjörbúðunum. Og fyrir fjölmiðla ríkisins er greitt sam-
kvæmt valdboði en ekki eftir frjálsri ákvörðun einstaklinganna.
Einkennilegt er annars hve margir gamlir og góðir málsvarar ein-
staklingsfrelsis og frjálsrar verslunar virðast hafa tapað áttum á
undanförnum mánuðum. Þegar loksins er búið að innleiða hér á landi
það frjálsræði í atvinnulífi og viðskiptum, sem var keppikefli frjáls-
lyndra manna um langt árabil, hafa sumir þeirra allt á hornum sér.
Minnir síbyljan um samþjöppun eignarhalds í íslensku viðskiptalífi
stundum á skrif sósíalista um auðvaldið á kreppuárunum. Þar létu
menn trúarsetningar og sannfæringu ráða ferðinni en ekki rök og yf-
irvegun. Að sumu leyti minnir umræðan um Baug á herferðina gegn
Kveldúlfi, fyrirtæki Thorsaranna, á fjórða áratugnum.
Í vikunni sem leið var haldin ráðstefna á vegum Félags viðskipta-
og hagfræðinga þar sem rætt var um það hvort ástæða væri til að
hafa áhyggjur af þróun í íslensku viðskiptalífi. Er athyglisvert að
þeir sérfróðu menn sem þar töluðu voru allir sammála um að svo
væri ekki. Svokallaðar „viðskiptablokkir“ væru fleiri en nokkru
sinni fyrr hér á landi, fjölbreytni ríkti í atvinnulífinu og ekki væri
þörf á frekari afskiptum ríkisvaldsins af markaðnum. Þetta virðist
hafa farið fram hjá höfundi Reykjavíkurbréfs Morgunblaðsins sem
síðastliðinn sunnudag var í fullri alvöru að velta fyrir sér möguleik-
anum á því að örfáir menn eignuðust allt Ísland. Virtist hann sakna
þess tíma þegar tveir þjóðkunnir sósíalistar fóru um landið „á rauðu
ljósi“ og spurðu hverjir ættu Ísland. Virðist tími til kominn að rit-
stjóri þess blaðs, sem einu sinni var brjóstvörn einstaklingsfrelsis á
Íslandi, eignist og lesi á ný eitthvert stafrófskver um einkenni og
eðli frjálsra viðskipta í markaðsþjóðfélagi. ■
20. maí 2004 FIMMTUDAGUR
SJÓNARMIÐ
GUÐMUNDUR MAGNÚSSON
Meiri fjölbreytni í atvinnulífinu en nokkru sinni fyrr.
Ástæðulausar
áhyggjur
Að flytja út orku
ORÐRÉTT
Við Davíð?
Við viljum ekki, að Ísland breyt-
ist í Óseyri við Axlarfjörð, að
Baugur komi í stað Bogesens, að
við þurfum að deila hlutskipti
með Beinteini á Króknum.
Hannes Hólmsteinn Gissurarson fær-
ir sögusvið Sölku Völku eftir Halldór
Laxness til nútímans.
Morgunblaðið 19. maí.
Orðið gott
Ég var 16 ára þegar Davíð varð
forsætisráðherra og þeir eru víst
til sem finnst að ég eigi að
krjúpa niður á hnén og þakka
leiðtoganum fyrir allar mínar
gjafir en ég verð að segja að mér
finnst þetta orðið gott.
Mikael Torfason ritstjóri gerir upp
við forsætisráðherra. DV 19. maí.
Tregur skólameistari
Það er eins og þú skiljir ekki að
þú ert einhver ömurlegasta per-
sóna sem ég og fjölskylda mín hef-
ur kynnst fyrr og síðar. Þú situr
sem skólastjóri í framhaldsskóla
og beitir þar geðþóttavaldi og veit-
ist að ungmennum við skólann og
velferð þeirra með ofríki og fauta-
gangi. Framkoma þín bendir til
þess að þú sért ekki heill heilsu.
Jón Steinar Gunnlaugsson, prófessor við
Háskólann í Reykjavík, í bréfi til Þor-
varðar Elíassonar, skólameistara Verslun-
arskólans. Skólameistarinn hengdi bréfið
upp á kennarastofu skólans. DV 19. maí.
Vandlifað
Hvernig getur það verið „undar-
legur herleiðangur“ af hálfu
dómsmálaráðherra að lesa upp í
heild bréf að ósk þingmannsins?
Leiðarahöfundur Morgunblaðsins telur að
Ingibjörg Sólrún Gísladóttir geti ekki
kallað það „undarlegan herleiðangur“
þegar lesið var upp á Alþingi bréf um
meintan fjárstuðning Jóns Ólafssonar við
hana, þar sem hún hafi sjálf hvatt dóms-
málaráðherra til að lesa bréfið.
Morgunblaðið 19. maí.
FRÁ DEGI TIL DAGS
Einkennilegt er annars hve margir gamlir og góðir
málsvarar einstaklingsfrelsis og frjálsrar verslunar
virðast hafa tapað áttum á undanförnum mánuðum. Þegar
loksins er búið að innleiða hér á landi það frjálsræði í at-
vinnulífi og viðskiptum, sem var keppikefli frjálslyndra
manna um langt árabil, hafa sumir þeirra allt á hornum sér.
,,
Klappað fyrir Moore
Michael Moore frumsýndi mynd sína
Fahrenheit 9/11 í Cannes í vikunni við
góðar undirtektir. Klöppuðu frumsýning-
argestir myndinni
og höfundinum
lof í lófa í allt
að tuttugu
mínútur í
lokin, en það
mun nýtt
klappmet á
h á t í ð i n n i .
Myndin er
hörð ádeila á Bush Bandaríkjaforseta og
fjölskyldu hans, sem Moore telur að beri
alla ábyrgð á ógöngum Bandaríkjanna á
alþjóðavettvangi. Sumir hafa talað um
myndina sem heimildarmynd en eins og
gagnrýnendur stórblaða og fréttastofa
austan hafs og vestan hafa bent á er
mun nær að kalla hana áróðursmynd
enda er hún einhliða í allri umfjöllun
sinni. Markhópur hennar virðist vera
vinstrisinnar sem eru fyrir fram and-
stæðingar bandarískrar
utanríkisstefnu, þannig
að Moore er ekki bein-
línis í landvinningum.
Gjáin ekki einsdæmi
Viðskiptablaðið birtir í gær
fróðlega úttekt á þjóðarvilj-
anum í nokkrum málum á
síðustu árum samkvæmt skoðanakönn-
unum Gallups. Kemur í ljós að oft hefur
þjóðin verið á móti málum sem fengu
brautargengi vegna afstöðu Alþingis eða
stjórnvalda. Þjóðin var t.d. andvíg aðild
að Evrópska efnahagssvæðinu sumarið
1992 en skipti um skoðun um haustið.
Þá hefur þjóðin oft stutt mál sem ekki
hafa fengið hljómgrunn hjá stjórnvöld-
um. Má nefna stuðning við hvalveiðar,
sölu á lettvíni og bjór í matvörubúðum,
aðildarviðræður við Evrópusambandið
og aðskilnað ríkis og kirkju. Telur Við-
skiptablaðið þetta sýna að „gjá“ milli
þjóðar og þings myndist svo oft að hún
ein og sér geti ekki verið nægileg rök fyr-
ir ákvörðun forseta lýðveldisins að
senda mál til þjóðaratkvæðagreiðslu
með því að neita að undirrita lög frá Al-
þingi.
degitildags@frettabladid.is
ÚTGÁFUFÉLAG: Frétt ehf. RITSTJÓRI: Gunnar Smári Egilsson FRÉTTASTJÓRI: Sigurjón M. Egilsson RITSTJÓRNARFULLTRÚAR: Steinunn Stefánsdóttir og Jón Kaldal
AUGLÝSINGASTJÓRI: Þórmundur Bergsson RITSTJÓRN, AUGLÝSINGAR OG DREIFING: Skaftahlíð 24, 105 Reykjavík AÐALSÍMI: 515 75 00 SÍMBRÉF Á FRÉTTADEILD: 515 75
06 NETFÖNG: ritstjorn@frettabladid.is og auglysingar@frettabladid.is SETNING OG UMBROT: Frétt ehf. PRENTVINNSLA: Ísafoldarprentsmiðja ehf. Fréttablaðinu er dreift
ókeypis á heimili á höfuðborgarsvæðinu, Suðurnesjum og Akureyri. Einnig er hægt að fá blaðið í völdum verslunum á landsbyggðinni. Fyrirtæki geta fengið blaðið gegn greiðslu
sendingarkostnaðar, 1.100 krónur á mánuði. Fréttablaðið áskilur sér rétt til að birta allt efni blaðsins í stafrænu formi og í gagnabönkum án endurgjalds. ISSN 1670-3871
En nú eru Norðmenn
sem sagt hættir að
byggja álbræðslur. Ný tækni
gerir þeim nú kleift að flytja
fallvatnsorkuna beint til Sví-
þjóðar og þaðan til megin-
lands Evrópu um kapla án
tilfinnanlegs orkutaps.
Þannig fæst hærra verð en
ella fyrir orkuna í Evrópu.
,,
Í DAG
STÓRIÐJA OG ORKUMÁL
ÞORVALDUR
GYLFASON