Tíminn - 13.08.1978, Blaðsíða 18

Tíminn - 13.08.1978, Blaðsíða 18
18 Sunnudagur 13. ágúst 1978 Netlur eru furöulegar jurtír. Ekki vekja þær eftirtekt fyrir fegurðar sakir, en alkunnar engu aö síöur. Þær stinga illi- lega, svo undan svíöur, ef komiö er viö þær. Enga hafa þær þyrna, en vopn þeirra eru örsmá oddhvöss brennihár, sem eiturvökvi vætlar úr, en þau stingast inn I húðina. Stungan er óþægileg en þó ekki beinlínis hættuleg. Fyrst sviöur og hlaupa e.t.v. upp smábólur sem klæjar i, en fljótt grær þetta. Dýr foröast netlur, nema helzt hænsni, þvi aö fiöriö hllfir þeim. Kýr taka stundum stökk aft- urábak ef þær reka granirnar i netlu. En siðar á sumri, þegar netlan fer ao tréna, eiga kýr það til að bryðja hana með góöri lyst. Hér á landi vaxa tvær teg- undir, þ.e. brenninetla og stórnetla, báðar útlendir slæð- ingar I fyrstu, en hafa ilenzt fyrir löngu. Myndin sýnir stórnetlu, hun breiðist Ut með rótarsprotum og vex þvi oft i þéttum breiðum, sem na manni i mitti eða meir. Hafa á stöku stað verið teknir hnausar með henni i og gróður- settir i varpa eða utan viö girð- ingar um garða, t.d. á Stóru-Hámundarstöðum á Arskógsströnd. Eins og myndin sýnir myndar hUn iögrænan vegg og hylur girðinguna þegar liöur á sumarið. Hún þrifst prýðilega i góöum köfnunarrik- um jarðvegi. Blóm netlanna eru litilfjörleg. Sviar o.fl. tilreiða ung netlu- blöð til matar. t netlunni eru sterkar basttrefjar, sem notaö- ar hafa verið til vefnaöar og gerður úr góður netludúkur, frá fornu fari. Reynt var að rækta stórnetlu sem vefnaöarjurt á strlðsárunum. Bastið réyndist gott, en erfitt að verja netlureiti fyrir illgresi. Stórnetla er fjölær jurt og vildi ýmis konar illgresi sækja I netlugarða, smám saman. I netlu er C-fjörefni og sútunarsýra. Var netla fyrrum notuö til lækninga. Bæði giktar- sjUklingar og galdramenn voru á fyrri öldum húöstrýktir með netlu! Attu galdramenn að missa galdrakraft sinn við það! Notaðar voru báðar netlu- tegundirnar jöfnum höndum. Talsvert járn er i blöðum netlu og þótti te af söxuðum blöðunum blóðaukandi. Brenninetla ermiklu minni en stórnetla 20-40 sm á hæð og hef- ur oddbaugótt eða sporbaugótt blöð. Húner einæren sáirsér oft mikið. Er illgresi á nokkrum stöðum i göröum og kringum bæi og á ruslasvæðum. Stórnetla vex á samskonar stöð- um. Rósir hafa þyrna eins og al- kunnugt er, og tvær villtar rósa- tegundir finnast hér á landi. Nefna má eina islenzka jurta- tegund enn sem stingur, en það er þistillinn, sem ber hvassa blaöþyrna. Þistill breiðist mikið út með rótarsprotum, og vex sums staðar I stórum breiðum við bæi, vegi og i kaupstöðum: Stórnetla á Stóru-Hámundarstöðum (7/8.1933) Ingólfur Daviðsson: Brennijurtir og græðslu ^3« m gróður og garðar t.d. vex allmikið af þistli i Reykjavik. Þistill verður oft 40-80 sm á hæð og ber fallegar rauðleitar blómkörfur siðari hluta sumars. Þetta eru jurtir brennihára og þyrna, óþægileg- ar átöku, en næsta fagrar á að lita sumar hverjar. Græðisúran lætur litið yfir sér. Menn hafa lengi haft mætur á henni, en hvers vegna? Erlendis var græðisUru eitt sinn Hkt við brúði, sem prestur einn ávarpaði þannig: „Rlk ertu ekki, það vitum við: falleg ertu Ött&S ~2J«"~ - ' * *—*-*«« I »ooi ImtetniStití mod bi- cf hvip««.«tUt Græöisúra til vinstri. Stórnetla t.h. <«' «N7 grtmt-tmf **Pr«, cmwí- heldur ekki, það sjáum við, en við yitum lika að hann elskar þig". Hver hefur til sins ágætis nokkuð: GræðisUru fylgir lækningamáttur, sem frá fornu fari hefur vakiö virðingu og aðdáun. „Það sem mennirnir troða undir fótum gefst þeim oft bezt i raun" ritaði Dioskarides, frægur læknir á 1. öld eftir Krist.Þessi læknir löngu liðinna tíða ráðlagði að leggja blóð græðisúru við sár til að stöðva blæðingar og græða. Þannig hafa nýmarin blöð græöisúru verið notuð allt fram á okkar daga. Stím blaðanna á að kom- ast I sárin. „Læknisblað" er gamalt naf n á jurtinni i sumum héruðum Noregs. I græðisUru- blöðum er slim, sútunarsýra og beizkt glýkosid. Teaf græðisuru var drukkið gegn lungna- og blöðrukvillum. Lyfjanafn þurrkaðra blaðanna er Herba plantaginis eða Folia plantagin- is. Blöðin eru breið og bog- strengjótt (sjá mynd). Likjast ögn ilskóog nefna Indiánar jurt- ina „fótspor hvita mannsins", e.t.v. Hka af þvi að jurtin fylgir manninum og ræktun hans og barst frá Evrópu til Ameriku. Upp úr blaðhvirfingunni vex stinnur stöngull með löngu, móleitu blómaxi. Græðisúra er upphaflega Utlendur slæðingur, sem hefur borizt með varningi, t.d. grasfræi og korni. Er alltaf að breiöast ut og vex nU hér og hvar við bæi og I kaupstöðum og á jarðhitasvæðum. Vex bezt við vegi og á götum, segja Færey- ingar, enda er gamalt nafn á henni götubrá. Skyld henni er kattartunga, semhérer algeng. Einnig selgresi, sem t.d. er al- gengt i Mýrdal og undir Eyjafjöllum. Það þykir góð beitarjurt. Notuð til lækninga eins og græðisúra. Af óðrum islenzkum græðijurtum má nefna vall- humal, maríustakk og unda- fifia. Marin blöð græðisúru lögð við flugnabit til lækningar. Minnzt skal hér á mariustakk, hann var alkunn græðijurt. Voru mari'ublöðin lögð við sár og þau einnig þvegin úr seyði af honum i mariustakk er sútunar- sýra og beizkjuefni. Var hann fyrrum dálitið notaður til iitun- ar og skinnbörkunar. Te af hon- umvardrukkið gegn niðurgangi og til þvagörvunar. Þótti lika styrkja frjósemi, samkvæmt gamalli trú. Mariustakkur er auðþekktur á stórum stilklöngum nærri kringlóttum blöðum. Blóm sitja I gulgrænum skUfum. Maríustakkur er algengur I hálfrakri jörö, t.d. meðfram lækjum og i' snjósælum lautum. Margir ljósmyndarar og lista- menn hafa spreytt sig á marlustakk, þótt ekki láti hann mikið yfir sér á þurrum sólar- degi. En athugið hann ef tir regn eða döggvota nótt! Silfurtærir regn- og daggardropar sitja oft lengi á blöðum hans, en þau eru vaxborin. 1 langvarandi vot- viðrum þrýstist alloft afgangs- vatn að innan Ut um blöðin og sitja þá dropar Uti fyrir endum blaðstrengja á jöðrum blað- anna. Gangið á daggarmorgni þangað sem maríustakkur vex. Þá hanga kannski litlir tærir dropar á röndum blaðsins og i miðju stór silfurtær dropi. Það er sannarlega fogur sjón og sérkennileg. Undafiflar bera gular blóm- körfur likt og tún- og skarififill, en eru auðþekktir frá þeim á þvi, að blöðin eru heil. Undafifl- ar eru mjög fjölbreytilegir að stærð, blað og blómkörfufjölda — og er heil fræðigrein að þekkja marga þeirra sundur. Þeir vaxa viða út um hagann. Erusumirallstórvaxnir og hæfa vel sem skrautjurtir I garði. Verður e.t.v. vikið að þeim og vallhumli siðar. Fyrr á timum reyndu menn mikið að bua til gull og kemur mariustakkurinn þar við sögu. Gullgerðarmenn notuðu, ásamt fjölmörgu öðru, jafnan hina tæru dropa mariustakksins við tilraunir sinar, þvi að þeir trúðu þvi, að þeim fylgdi sérstakur kraftur. Ekki tókst að gera gull, en þekking á efnafræði jókst verulega við tilraunirnar. Maríustakkur var helgaður Mariu mey, eins og fleiri lækn- inga- og gæðajurtir. „Gæða- stakkur, græðir sár, gullþyrstir á vit þin leita. Af þér drjúpa daggartár, daglangt iþeim sólin gljár, yfir hvelfist himinn hár, heimavöllur englasveita". Maríustakkur i regni (júnl 1976)

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.