Tíminn - 13.08.1978, Blaðsíða 22

Tíminn - 13.08.1978, Blaðsíða 22
22 Sunnudagur 13. ágúst 1978 Einu sinni sem oftar fluttiég i ókunnugt fræösluhéra6. Þarna voru sextán börn, á ymsum aldri og misjöfn, eins og gerist. Þaövakti eftírtektmlna, aö þau voru einstaklega illa aö sér i bibliusögum. Ég haföi reynslu af þvl, aö þar var kunnáttu ábótavant án þess aö ég hefoi ástæöu til a6 gruna kennara um vanrækslu. Einkum gekk börn- unum illa a6 átta sig á, að efni bókarinnar var ekki i réttri at- buröaröð. Fyrst var sagt frá fæ&ingu Jesú og ævi hans til tólf ára aldurs. Slftan kom sköpun- arsagan og ættfeður Israels- manna. Og áfram var haldi6, þar til Gamlatestamentinu lýk- ur. En þar næst var tekinn upp þráöurinn, þar sem frá var horfiö i' ævisögu Jesú. Börnun- um gekk illa aö átta sig á þessu. Þar við bættist, aö torvelt mál- far bibliunnar var vlöa orörétt I námsbókinni. (Að lokum kom þo ný útgáfa, þar sem efninu var skipaö eftir röö atburða). Núbrásvovið, aöbörnin voru vel heima i bibliusögum og fóru sjálfkrafa aö segja frá. Og nú kemur getraun: Hvað olli þessu? Fyrst datt mér í hug, aö hér heföi veriö aö verki sagnameist- ari, sem miðlaði börnunum fróðleik i snjöllum frásögnum. Ekki var það. Kennarinn var eins og gerist og gengur. Og flestir kennarar treysta meir á kennslubókina en sjálfa sig. Ekki ætla ég a& lasta litillæti. Orsökin kom i ljós. Börnin höfðu öll eignazt bók, sem heitir Góði hirðirinn. Mið minnir að K.F.U.M. hafigefiðhanaút, eða einhver söfnuöur annar. Hún er myndskreytt, letriö stórt og gott. Helztu sögur beggja testa- mentanna eru endursagðar á liölegu máli. Að bændur og börn skildu Þetta dæmi sýnir, aö náms- bókin getur gert gæfumuninn. Litt ritfær maður, sem vegna lærdómsnafnbótar einnar, fæf það hlutverk aö semja kennslu- bók, getur komið i veg fyrir, a6 fræöigreinin verði þjóðinni tíl gagns og gleöi næstu áratugi. Kennarinn getur, að visu, teki6 ráöin af bókínni. En það mun vera sjaldgæft. Stundum er efnt til verðlauna- samkeppni. Þannig hefst oft gott skáldrit upp Ur krafstrin- um. Hvernig væri að fara eins aö meö námsbækur? Hver veit, nema þá kæmi upp úr kafinu snillingur á borö við Sigurbjörn Sveinsson, Steingrim Arason eða Stefán Jónsson? En allir þessir menn voru færir um það, sem Lúther haföi i huga viö bibliuþýðinguna, að móöurmál- iðætti a& rita þannig, að „bænd- ur og börn skildu". Vifi ekki fulloröna fólkiö gera sér það ómak aö lesa öl dæmis Málvisi Indriða Gislasonar sem er likari gestaþraut en námsbók handa venjulegu barni? Enda skilst mér að kennarar þurfi helzt að sækja námskeið til þess að læra að kenna hana. Kvíslgreiningin.sem ég nefni gestaþraut og kemur I stað venjulegrar aðferöar við grein- ingu mun vera komin frá Ameriku. Sakar vissulega ekki ef aöferöin væri til batnaöar. Oddný Guðmundsdóttír: ÞÆR 6ETA GERT GÆFUMUNINN Getur ekki andagiftín kaínað? Þá er að geta bókar, sem nefnist Skólaritgerðir. Ætli margir menn,þó að ritfærir kallist,fari eftir þeim mörgu og Regla er gefin um upphaf rit- gerðar: Hún á a6 byrja á full- yrðingu, samtali eöa tilvitnun. Má hún ekki alveg eins hef jast á spurningu, ávarpi eða upphróp- un? Óvænt tilþrif setja svip á ritsmiðina. Astæðulaust er að óttast þau. Lokaorö eiga a6 vera sam- hljóða upphafsorðum, segir ennfremur. Og efnisgrein niður- fram yfir Vldalinspostillu — tóku moðsuðu fram yfir gjós- andi hver. Þessar tvær bækur, Skólarit- gerðir og Ljóðalestur, eru a& minum dómi, óþarfar, þvl aö bók Gunnars Finnbogasonar, Mál og ljiio,t'jallar um sama efni. Hún er rituö á einkar tilgerðarlausu og góöu máli, skiljanleg lesandanum án auka- Um námsbækur hárnákvæmu reglum, sem þar eru gefnar um greinaskil? Hún er samin einkum eftir enskum fyrirmyndum, segir i formála. Lesmálið milli greinaskila nefnist efnisgrein, „mislöng orðræða um eina meginhugsun eða hugmynd", eins og þaö er oröað Ibókinni. Dæmi eru sýnd um „stigbundna mótun hug- mynda", og skýringar fást á þvi hvað er „umfang ritgerða", „inntak ritgerða", og „starfs- stig ritgerða". Og svona á nemandinn að ganga að verki: Hann á að nota nær fjórðung timans til efnis- skipunar, eða 8-10 mlnútur af 45. „Ef efnisskipun hefur tekizt vel ætti sjálf orðun hennar ekki að vera óttaefni", segir I reglun- um. „Hagræddu hugmyndum þinum þannig, að þær falli 1 3-5 efnisgreinar, ef þú hefur„45 mfn- útur til úmráða. Þaö jafngildir því, aö meginhugmyndir I 45 minútna ritgerö skyldu helzt ekki verafleirienð". (Geinaskil eiga þvl að vera fern). Annars staðar segir: „1 venjulegri skólaritgerð sem ætl- aðar eru 45-60 mínútur, viröist hæfilegt að hafa 3-6 efnisgrein- ar, sem naumast séu lengri en 8-12 linur". (Greinaskil eiga þvl aö vera 2-5). Getur ekki sjálf andagiftin kafnaö 1 þessum mörgu og ná kvæmu greinaskilareglum, sem marka efninu bás? En höfundur (B.R.) hefur engar áhyggjur af þvf: „Einskær timasóun er að gera uppkast að allr i ritgeröinni og sioan hreinrit." Allir, sem eitthvað rita, hafa reynslu af þvl aö klaufaleg setning I uppkasti getur breytzt mjög til batnaöar I hreinriti. En samkvæmt kennslubók þessari viröist linu fjöldinn milli greinaskila a&al- atriöiö. lagsins á að vera 8-12 Inur. Löng námsbok með uppskrift- umogreglum um hvað eina, sem snertir ritmál, stuðlar varla að þvi aö nemandinn gefi hugmyndafluginu lausan taum- inn og fari slnar eigin leíöir. Er ljótt að geta sér þess til a& jafnvel kennarinn geti oröiö of bókstafsbundinn me& slíkar uppskriftir I höndum? Tóku moðsuðu fram yfir bver Ljóðalestur heitir bók, sem á að glæða skilning ungmenna á ljóðum. Ýmislegt mætti um hana segja. En eitt verð ég aö benda á: Hvernig stendur á þvl, að ljóðunum fylgir hvergi höf- undarnafn? Nemandinn verður að leita höfundarins I skýring- um aftan við bókina I hvert skipti, sem hann er óviss um eftir hvernkvæðið er. Skýringar á torskjldum orðum eru á enn öðrum stað. Þaö er ekki fallegt að tefja svona fyrir lesandan- um. Þa&hefur ti&kazt, a& nafn höf- undar fylgi kvæðihans.eða ööru efni i' safnriti. En nú var& að breyta einhverju. Breytingar, sem ekki hafa neina sjáanlega kosti, eiga engan rétt á sér. Stundum hittist svo illa á, að breytingaglaðir menn eru fátækir i andanum. Og þá er ekki von á góöu. Bókin styðst að sjálfsögðu, við erlend rit! Bókmenntasaga okkar á ýmis dæmi um seinheppna nýjunga- menn. Slikir menn tóku hús lestrabók Péturs Péturssonár erfiöis. Ýmislegt er þar llka vel sagt um skáldskap. Tilraunafálm og glundroði Ég hef birt tvær blaðagreinar um furöuverk, sem kallast Samfélagsfræ&i — tilraunaiit- gáfa. Ekki veit ég, hvort „alvöruútgáfan" hefur enn komið fyrir mannasjónir. Ég réð fólki til aö lesa hana. Vilja foreldrar ekki lika gera sér þa& ómak, aö skyggnast I margra hefta námsbók I eölis- og efna- fræöi, sem ætluö var ellefu og tólf ára börnum um þaö leyti, sem ég hætti a& kenna, og er sennilega notuö enn? Prýöileg námsbók, hæf ilega löng, var tíl I þessum greinum, eftir Pálma Jósefsson. Fur&uiegt tilraunafálm og glundroöi hefur rikt i reiknings- kennslu undanfari&. Og er margt um rætt. Mjög er þa& hæpið a& skipta snögglega um heiti i einhverri fræöigrein. Bókum ber þá ekki saman. Tveir menn á misjöfn- um aldri geta ekki tala& saman. Hvers vegnamá.til dæmis, ekki lengur tala um eðlisþyngd? Að hverju leyti er eðlismassi betra? óbjörguleg nýyröi torvelda lika skilning lesandans á bók- menntaritgeröum nú á dógum. Hann þarf aö vita, hvaö átt er viö meft ferli, minni, leiðar- minni, þema og vild. Stundum hnýtur hann um iltlend orð eins og structure, plot, tendens, mótiv og leitmótiv. Sé um félagsfræöi aö ræöa, veröur lesandinn a& skilja orö eins og staðtölulegur, skörun, hlutverkasveipur, frumhdpur, fjarhópur, væntun og mennta- festi (hvorugkynsorö). Sii árátta lærdómsmanna, aö koma sér upp stéttarmáli, getur fyrr en v arir flokkað tunguna I alþýðumál og langskólamál, eins og algengt er erlendis. Hitt veröur sjálfsagt einsdæmi, aö alþýöumáliö hér veröur fegra ogfullkomnara en nýgervingur- inn. Nægir aö bera saman óskólagenginn mann, eins og Tryggva Emilsson, og einhvern bæklingahöfund á vegum menntamálará&uneytisins — svo aö ekki séu nefndir meö nafni bla&amenn, sem auögaft hafa skrýtlusöfn meö bögumæl- um. Alvörubækur eða ekki Ég get ekki stillt mig um aft minnast á námsbók, sem aö visu, er ekki notuö I grunnskól- um, heldur i málaskólanum Mimi, islenzkunámsbók handa Englendingum. Höfundur segir, a& þarna séu „málfræ&ikaflar, rita&ir i' skopstil, þar sem ekkert er heilagt og allt sett fram sem karikatúr." Gallinn er aðeins sá, að þarna er á ferð maður, sem reynir, af öllum kröftum, a& vera fyndinn, án þess a& geta þaft. Markmið meðslikri bók ætti að vera það, að útlendingamir læri nau&syn- leg or& og or&atiltæki, sem koma sér vel á fer&alögum, I vi&skiptum og heimbo&um. En hér kemur ofurlitiö synishorn: „— Presturinn segir, a& maftur eigi aft elska konuna slna. Þa& fer nú eftir þvl, hvern- ig hún ver&ur. Bezt gæti ég trúaö þvl, aö einhverjar kerl- ingar hefftu plataft prestinn til a& setja þetta inn I ræ&una. Maöur á aldrei aö treysta svoleiðis kerlingum. Svo segir presturinn, að ma&ur eigi a& hjálpa kerlingunni, hvort sem hún er veik e&a ekki. Þetta hlýt- ur að vera samsæri. Nei, heil- brigð verður kerlingin aö vera og alls ekki löt. Viljug eins og gó&ur hestur. Og ekki má hún kjafta djöfulinn ráöalausan. — Jæja, ég fæ mér þá bara hjól- börur I staöinn —" Kvenré tt indakona nokkur hélt þvif ram, aö höfundur ger&i hlut kvenna lágktlrulegan. Hvaö um þa&? Svona bók ska&ar engan málstaö. Og varla hef&i ég minnzt á hana, ef ekki væri til þess aö vekja eftirtekt á, hvernig námsbók getur oröiö, ef óheppnin er meö. En vflcjum aftur aö bokum grunnskóla og framhaldsskóla: Mjög er kvartaö um, aö þessi ti&u námsbókaskipti kosti for- eldrana miki& fé og komi jafn- vel ringulreiö á námið sjálft, til dæmis, þegar nemandi flytur milli skóla. Nemandi spurði mig, hvort tilraunaútgáfur séu gjaldgengar til að miöa vi& þær próf og einkunnir, fyrst þetta eruekki neinar „alvörubækur", eins og hann orftafti þaft. Ekki vissi ég þaö. Aö lokum: Góöir lesendur, veitiö námsbókum athygli. Þær eigasvo mikilvægu hlutverki a& gegna, aö þaö getur gert gæfu- muninn i öllu skólanáminu.

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.