Fréttablaðið - 02.09.2006, Síða 10

2. september 2006 LAUGARDAGUR10
Í sérhverju ríki er stjórnar-
skrá niðurstaða úr pólitísku
ferli. Þetta á einnig við um
endurskoðun bæði finnsku
og íslensku stjórnarskrár-
innar. Auðunn Arnórsson
tók saman nokkrar álykt-
anir af því sem hliðstætt og
ólíkt er með stjórnarskrár-
þróun norrænu lýðveldanna
tveggja.
Stjórnarskrárþróunin í Finn-landi annars vegar og Íslandi hins vegar á sér ýmsar hliðstæður. Fyrsta
stjórnarskrá fullvalda Finnlands
varð til á sama tíma og fyrsta
stjórnarskrá hins fullvalda Íslands
– sú finnska 1919 og sú íslenzka
1920. Aðstæður tilurðar þeirra voru
hins vegar mjög ólíkar, sú finnska
varð til í kjölfar blóðugs borgara-
stríðs, sú íslenzka var aftur á móti
lítt breytt stjórnarskrá hins ófull-
valda Íslands frá árinu 1874. Og sú
stjórnarskrá var aftur lítt breytt
stjórnarskrá Danmerkur frá miðri
nítjándu öld.
Með öðrum orðum: íslenzka
stjórnarskráin varð
til í mun minna félags-
legu og pólitísku
umróti en sú finnska.
Stjórnarskrá Kon-
ungsríkisins Íslands
breyttist árið 1944 í
stjórnarskrá Lýðveldisins
Íslands, en þegar nánar er að gáð er
sú stjórnarskrá, sem enn er í gildi,
lítt breytt frá nítjándu aldar upp-
runa sínum. Finnska stjórnarskráin
frá 1919 hélzt óbreytt í 80 ár, en það
má þakka þeim sveigjanleika sem
finnsk stjórnlagahefð bauð upp á –
unnt var með auknum meirihluta á
þingi að setja lög sem voru ígildi
stjórnlaga, og var sú heimild notuð
mörg hundruð sinnum á þessu tíma-
bili.
En þegar hömlur kaldastríðs-
áranna, „Finnlandiseringarinnar“,
féllu með hruni Austurblokkarinnar,
drifu Finnar í því að færa stjórnar-
skrá sína til nútímahorfs og löguðu
hana að þeim stjórnskipunarlega
raunveruleika sem hefð hafði skap-
ast fyrir í landinu. Íslendingar voru
samstiga Finnum við að semja nýjan
mannréttindakafla í stjórnarskrána
(árið 1994), en Íslendingar eiga það
enn eftir að laga sína stjórnarskrá
að þeim stjórnskipunarlega raun-
veruleika sem hér hefur skapazt
hefð fyrir.
Nýtt tákn „samstöðu-Finnlands“
„„Samstöðu-Finnland“ hefur öðlast
sitt eigið pólitíska tákn, hina frið-
samlega tilkomnu og svo gott sem
samhljóða samþykktu nýju stjórnar-
skrá.“ Þetta skrifar finnski stjórn-
málafræðiprófessorinn Jaakko
Nousiainen í niðurstöðu greinar
sinnar um stjórnarskrárendur-
skoðunina, sem birt er á vef finnska
dómsmálaráðuneytisins.
Nousiainen segir enn fremur:
„Hún [nýja stjórnarskráin] er þar
með bæði frá sjónarhóli borgar-
anna og stjórnmála-elítunnar „hlut-
laus“ stjórnarskrá, sem nýtur
óskoraðs lögmætis og notkunar-
hæfni. Sagan kennir okkur að frið-
samlegar stjórnarskrárbreytingar
geta þá aðeins skilað árangri að
þær fylgi straumi stjórnmálafram-
vindunnar. Í endurskoðunarferlinu
var skýrt tekið fram að markmiðið
væri í raun að laga stjórnarskrána
að þeirri skipan sem þegar hefði
fest sig í sessi í verki. Gildistaka
nýju stjórnarskrárinnar markar
þannig ekki upphaf nýs skeiðs í
sögu finnska stjórnmálakerfisins,
heldur einkennist hún af órofa
framhaldi; hún er staðfesting á því
að uppbygging ríkisins hvíli að
flestu leyti á gamalreyndum grunni.
Engu að síður kann að vera að hinar
endurskrifuðu leikreglur stjórn-
málakerfisins breyti meiru þegar
upp verður staðið; það mun fyrst
koma í ljós með tíð og tíma.“
Fullyrða má að sú endur-
skoðun sem nú hefur verið
ráðizt í á íslenzku stjórnar-
skránni sé sama eðlis og sú
finnska, eins og henni er lýst í þess-
um texta Nousiainens.
Að mati Nousiainen vakti sterk-
ur vilji til að styrkja stöðu þingsins
yfir öllu endurskoðunarstarfinu í
Finnlandi. Þverpólitísk samstaða
skapaðist um það á þingi að mikil-
vægt væri að búa svo um hnúta að
forsetaræði sjöunda og áttunda ára-
tugarins gæti ekki endurtekið sig.
Þessi djúpstæða ósk þingheims um
að takmarka völd forsetans náði út
yfir alla togstreitu milli stjórnar og
stjórnarandstöðu. Þar hjálpaði einn-
ig til að rótgróin hefð er fyrir breið-
um samsteypustjórnum og menn í
öllum flokkum vanir því að þurfa
að leita málamiðlana. Þetta átti tví-
mælalaust þátt í að skapa forsend-
urnar fyrir þeirri þverpólitísku
samstöðu sem náðist um stjórnar-
skrárfrumvörpin, bæði mannrétt-
indakaflann árið 1994 og allsherjar-
endurskoðunina árið 1999.
Skoðanaágreiningur um einstaka
þætti stjórnarskrárendurskoðunar-
innar lá ekki nema að litlu leyti eftir
flokkslínum.
Við blasir að sambærilegar for-
sendur fyrir samstöðu um stjórnar-
skrárbreytingar eru ekki fyrir
hendi hérlendis eins og sakir standa.
Nægir þar að nefna hvernig deilan
um málskotsrétt forseta lýðveldis-
ins hefur leitað í flokkspólitískan
farveg.
Samstaða í kjölfar kalda stríðs
Martin Scheinin, prófessor við laga-
deild hins fornfræga menntaseturs
Åbo Akademi og forstöðumaður
mannréttindastofnunar þess skóla,
var spurður hvernig hann útskýrði
þá breiðu samstöðu sem náðist um
stjórnarskrárbreytingarnar í Finn-
landi.
„Ég held að þar hafi komið
saman tveir þættir: á þessum tíma,
í byrjun tíunda áratugarins, var
mjög í tízku að vera alþjóða- og
Evrópusinnaður. Þetta voru svo að
segja umskipti frá mjög sjálf-
hverfri sýn til víðrar alþjóðlegrar
sýnar á stjórnlagaumhverfið,“ svar-
ar Scheinin. Vegna hins sérstaka
sambands við Sovétríkin gengu
Finnar ekki í Evrópuráðið fyrr en
árið 1990, og undirrituðu þar með
Mannréttindasáttmála Evrópu fyrst
þá. Á sama tíma voru viðræðurnar
um Evrópska efnahagssvæðið
komnar í gang, sem síðan enduðu
með því að Finnar sóttu um fulla
aðild að Evrópusambandinu. Að
sögn Scheinins reyndist við þessar
aðstæður auðvelt að segja að sam-
þykkt nýja mannréttindakaflans
væri sjálfsagður hluti af Evrópu-
væðingunni, afleiðing aðlögunar
Finnlands að vestrænu og evrópsku
milliríkjasamstarfi eftir lok kalda
stríðsins. Þessi tíðarandi hafi boðið
upp á að við það yrði ekki setið held-
ur tækifærið nýtt til að uppfæra
alla stjórnarskrána.
Veli-Pekka Viljanen,
stjórnlagaprófessor við
Turku-háskóla sem var rit-
ari stjórnarskrárendur-
skoðunarnefndarinnar,
skýrir samstöðuna með
svipuðum hætti. „Aðlögun-
in að Evrópusambandinu,
undirritun Mannréttinda-
sáttmála Evrópu, og það
breytta viðhorf til þessara
mála sem þessu fylgdi hafði
mikið að segja,“ segir Vilj-
anen. „Hin ástæðan er að í
finnskum stjórnmálum er
ekki lengur svo mikið sem
skilur hinar pólitísku fylk-
ingar að og var áður.“ Að
þessu stuðlaði einnig hefð-
in fyrir breiðum sam-
steypustjórnum, sem jafnframt
hafa sýnt sig að vera stöðugar –
allar stjórnir frá því á níunda ára-
tugnum hafa setið út kjörtímabilið,
ólíkt því sem var á Kekkonen-
tímanum þegar ríkisstjórnir tolldu
sjaldan lengur í embætti en eitt ár.
Lærdómurinn af Kekkonen-tíman-
um sat í mönnum í öllum flokkum
og stuðlaði að samstöðunni, bætir
Viljanen við. Allir urðu sammála
um að hindra að einn maður gæti
tekið jafn mikið vald til sín og Kekk-
onen gerði.
Pólitísk hrossakaup með í spilinu
Að þverpólitísk samstaða skyldi
nást um mannréttindakaflann þakk-
ar Scheinin reyndar einnig vissum
pólitískum hrossakaupum; mark-
aðshyggjumenn féllust á að kveðið
yrði á um viss efnahagsleg og
félagsleg réttindi í stjórnarskránni
gegn því að fellt yrði burt ákvæðið
um að þriðjungur þingheims gæti
frestað gildistöku laga fram á næsta
kjörtímabil. Þetta ákvæði hafði
staðið efnahagsumbótaáformum
fyrir þrifum, sem hægrimenn vildu
koma í framkvæmd þegar þeir voru
í stjórn í kring um 1990.
Að öll stjórnmálaöfl skyldu
standa saman um að færa vald frá
forsetanum til þings og ríkisstjórn-
ar þakkar Scheinin í stórum drátt-
um því að meðal vinstrimanna væri
rótgróin hefð, jafngömul lýðveld-
inu, að vilja takmarka vald forset-
ans. Hægrimenn aftur á móti vildu
á sínum tíma að landið yrði kon-
ungsríki og málamiðlunin varð til-
tölulega valdamikill forseti. Eins og
finnsk stjórnmál hefðu þróast eftir
lok kalda stríðsins hefðu hægri-
menn séð sér meiri möguleika á að
komast í forsætisráðherraembætt-
ið en á forsetastól, og því hafi allt
pólitíska litrófið verið sammála um
að takmarka völd forsetans.
„Stjórnarskráin er niðurstaða
pólitísks ferlis, hún er ekki full-
komin frekar en önnur mannanna
verk,“ segir Martin Scheinin.
audunn@frettabladid.is
FINNSKA STJÓRNARRÁÐIÐ Ein helzta innihaldslega breytingin á finnsku stjórnar-
skránni styrkir stöðu forsætisráðherrans á kostnað forsetans.
Stjórnarskrárþróun
norrænna lýðvelda
FINNLAND
■ Stjórnkerfi Lýðveldisins Finnlands
Finnland varð sjálfstætt lýðveldi hinn 6.
desember 1917. Áður var það stórhertoga-
dæmi sem heyrði undir Rússakeisara og
þar áður hluti af sænska konungsríkinu.
Samkvæmt finnsku stjórnarskránni, sem
gekk í gildi eftir umfangsmikla uppfærslu
1. mars 2000, er þingræði grundvöllur
finnska stjórnkerfisins. Forseti lýðveldisins
er kjörinn í beinni kosningu til sex ára í
senn (og getur mest setið tvö kjörtímabil í
röð). Þingið, sem 200 fulltrúar eiga sæti á,
er kjörið til fjögurra ára í senn í almennum
kosningum. Hlutfallskosningakerfi stýrir
skiptingu þingsæta.
Í síðustu þingkosningum (árið 2003)
skiptust þingsætin svona:
■ Miðflokkurinn 55 sæti
■ Jafnaðarmannaflokkurinn 53 sæti
■ Sameiningarflokkurinn (íhaldsfl.) 41 sæti
■ Vinstribandalagið 19 sæti
■ Græningjar 14 sæti
■ Sænski þjóðarflokkurinn 9 sæti
■ Kristilega bandalagið 6 sæti
■ Sannir Finnar 3 sæti
Ríkisstjórnin er samsteypustjórn Mið-
flokksins, jafnaðarmanna og Sænska
þjóðarflokksins. Forsætisráðherra er Matti
Vanhanen.
Tarja Halonen úr Jafnaðarmannaflokknum
var fyrst kjörin forseti árið 2000 og endur-
kjörin í febrúar 2006. Kjörtímabil hennar
rennur út í febrúarlok 2012.
MARTIN
SCHEININ
VELI-PEKKA
VILJANEN
ÍSLENZKA STJÓRNAR-
SKRÁIN Á rætur sínar
á 19. öld og hefur
ekki verið uppfærð
eins og sú finnska.
FINNSKA STJÓRNAR-
SKRÁIN Var fyrst
með endurskoðun-
inni sem gekk í
gildi árið 2000
sameinuð í eitt
samræmt skjal.
H
V
ÍT
A
H
Ú
S
IÐ
/
S
ÍA
-
6
6
5
7
ÞAÐ ER KOJA Á HRAUNINU
EINS OG RASSGATIÐ
Á MÉR Í LAGINU.