Morgunblaðið - 27.04.2006, Side 30

30 FIMMTUDAGUR 27. APRÍL 2006 MORGUNBLAÐIÐ
MENNING
Mér er minnisstætt verk eftirmyndlistarmanninn Þór-odd Bjarnason, Takið
börnin ykkar með, sem sett var upp
á Kjarvalsstöðum fyrir nokkrum ár-
um. Í því kristallaðist hug-
myndafræði þess að gera söfn og
listaverk aðgengileg fyrir börn.
Verkið innhélt fáein þríhjól, og öðl-
aðist líf þegar börnin mættu og fóru
að hjóla.
Hvílíkt snilldarverk! Ég vildi að
það væri alltaf uppi á Kjarvals-
stöðum.
  
Um þessar mundir eru þó nokkr-ar sýningar í gangi í söfnum
hérlendis, sem settar eru upp með
þarfir barna í huga. Fyrst má nefna
sýninguna sem nú stendur yfir á
Kjarvalsstöðum, Skoðum myndlist,
sem byggð er á samnefndri bók sem
nýverið kom út hjá Máli og menn-
ingu. Á þeirri sýningu eru verk eftir
ólíka myndlistarmenn hengd í hæð
sem hæfir börnunum og lagt uppúr
því að gera alla framsetningu sem
best passandi fyrir börn á leik- og
grunnskólaaldri.
Í Þjóðminjasafninu eru þarfir
barna líka oft hafðar í huga. Þannig
finnst mér hin nýja yfirlitssýning
safnsins vera fremur aðgengileg
börnum; þar er margt í hæfilegri
hæð og sett upp á máta sem hentar
börnum, og svo er þar sérstök her-
bergi sem ætluð eru börnum sér-
staklega, með púslum, spili, bún-
ingum og fleiri skemmtilegum
hlutum.
Í dag opnar síðan sýning á Torg-
inu í Þjóðminjasafninu, rétt við
kaffihúsið, sem fjögurra ára leik-
skólabörn úr leikskólum Vest-
urbæjar í Reykjavík hafa unnið.
Sýningin ber heitið Vís er sá sem
víða fer og inniheldur mósaíkverk,
samsett úr einstaklingsverkum sem
börnin unnu eftir heimsókn á safn-
ið.
  
Óþarfi er að fjölyrða um uppeld-ishlutverk safna og hve mik-
ilvægir þeir hlutir sem þar eru sett-
ir fram geta verið fyrir þroska
barna. Læsi á söguna, læsi á mynd-
mál og tilfinningaleg upplifun eru
dæmi um þætti sem geta verið
auðgaðir við heimsókn á safn.
En forsendan fyrir því að börn fái
eitthvað útúr heimsókn á safn er að
tekið sé á móti þeim á þeirra eigin
forsendum; að talað sé við þau
þannig að þau skilji og hafi áhuga,
að verkin séu þannig sett fram að
börnin nái að njóta þeirra (eins og
er gert á sýningunni Skoðum mynd-
list, til dæmis) og að þau fái næði og
ráðrúm til að vinna úr því sem þau
sjá og upplifa, til dæmis gegn um
eigin listsköpun (eins og var gert í
aðdraganda sýningarinnar Vís er sá
sem víða fer, svo dæmi sé tekið). Í
það minnsta þurfa börnin að fá eitt-
hvað fyrir sinn snúð, því annars er
hætt við að heimsóknin breytist í
skylduferð sem veki lítið annað en
blendnar tilfinningar í garð safna
og þess sem þar er að finna.
  
Ímörgum tilfellum er vel að verkistaðið í þessum efnum, eins og
dæmin hér að framan sanna – sér-
staklega þegar kemur að því að
samþætta skólastarf og söfn, enda
er kveðið á um slíka samvinnu í Að-
alnámskrá. Og það er alveg ljóst af
sýningunni í Þjóðminjasafninu að
fjögurra ára börn í Vesturbænum
njóta góðs af nálægð leikskóla sinna
við safnið. Vonandi geta sem flestir
leikskólar á landinu sótt í slíka staði
sem eru í nágrenni þeirra. Hins veg-
ar held ég að mætti gera betur þeg-
ar kemur að því að einstaklingar
fari með börn á söfn utan skólatíma.
Húsdýragarðurinn er dæmi um stað
sem mörg börn á höfuðborgarsvæð-
inu heimsækja reglulega. Gætu
annars konar söfn ekki orðið að
álíka vinsælum viðkomustað barna
og aðstandenda þeirra?
Maður spyr sig hvar hnífurinn
stendur í kúnni. Er ábyrgðin hjá
söfnunum sjálfum; gera þau ef til
vill ekki nóg af því að bjóða börn og
forráðamenn velkomna í samein-
ingu, eða þá ekki á réttum for-
sendum? Og hverjar eru réttu for-
sendurnar?
Ef horft er framhjá dýrunum
sjálfum í Húsdýragarðinum, sem
óneitanlega hafa mikið aðdrátt-
arafl, má finna ýmsa þætti sem gera
það að verkum hve fýsilegur kostur
hann er fyrir börn og aðstandendur
þeirra. Eitt er auðvitað að hann er
utandyra, en annað er að þar má
gera nánast hvað sem er. En bíðum
hæg. Skammt frá Húsdýragarð-
inum er styttugarður í eigu Lista-
safns Reykjavíkur, í kring um safn
Ásmundar Sveinssonar við Sigtún.
Hann er líka utandyra, og þar má
líka gera nánast hvað sem er. Það
má hlaupa og vera með læti og príla
í styttunum (Ásmundur tók það víst
meira að segja sjálfur fram). Og þar
er líka nóg að skoða. En hvað veldur
því að hann er ekki nærri eins vin-
sæll viðkomustaður og Hús-
dýragarðurinn? Eru það aðstand-
endur barnanna, sem eru haldnir
einhvers konar „safnafælni“ – vita
kannski ekki alveg hvað þeir eiga
að gera á safni og forðast þau þar af
leiðandi? Eða veit fólk hreinlega
ekki af kostunum?
  
Í það minnsta held ég að þurfi aðskoða þessi mál, og mætti gera
meira í þessum efnum. Verandi
móðir tæplega þriggja ára stúlku
með mikla orku og fjörugt ímynd-
unarafl, veit ég að það er skortur á
verkefnum sem börn og fullorðnir
geta tekið þátt í saman. Geta söfnin
veitt slíka þjónustu?
Takið börnin
ykkar með
’Húsdýragarðurinn erdæmi um stað sem mörg
börn á höfuðborgarsvæð-
inu heimsækja reglulega.
Gætu annars konar söfn
ekki orðið að álíka vin-
sælum viðkomustað
barna og aðstandenda
þeirra?‘
Morgunblaðið/Arnaldur
Takið börnin ykkar með eftir Þórodd Bjarnason.
AF LISTUM
Inga María Leifsdóttir
ingamaria@mbl.is
„ÞEGAR þú kemur í leit að því sem
er grafið í fortíðinni er brýnt að þú
vitir að þú ert að ganga inn á svæði
þar sem minningin verður ekki grafin
upp, því að leyndarmálið, sem er eina
eignin sem menn taka með sér í gröf-
ina, er líka eini arfurinn sem þeir
skilja eftir handa hinum, eins og þér
og mér, sem vonast eftir merkingu...“
segir í skáldsögunni Níu nætur eftir
Bernarndo Carvalho. Sagan fjallar
um leit sögumanns að ástæðunni fyr-
ir því að ungur og efnilegur, banda-
rískur mannfræðingur, Buell Quain
að nafni (1912-1939), fyrirfór sér í
myrkviðum Brasilíu án sýnilegs til-
efnis. Sagan er margbrotin, þar
skiptast á kaflar úr bréfum Quains og
heimildum um hann, skáletruð „frá-
sögn“ Manuels Perna um kynni sín af
Quain sem stíluð er á ákveðinn við-
takanda og er einskonar sambland af
sannleika og skáldskap, og loks
sjálfsleit sögumannsins, m.a. út frá
bernskuminningum um samband
hans við föður sinn.
Buell Quain rannsakaði lifn-
aðarhætti Krahó-indíána í Norður-
Brasilíu og dvaldi meðal þeirra síð-
ustu fimm mánuðina áður en hann dó.
Sögumaður sjálfur, sem er heltekinn
af þráhyggjukenndri forvitni um Bu-
ell Qain, leggur m.a.s. á sig að dvelja
nokkra daga meðal indíánanna í von
um að komast að einhverju sem gæti
varpað ljósi á örlög hans. Í gegnum
upplifun hans er e.t.v. hægt að
ímynda sér reynslu Quains að nokkru
leyti. Sögumaðurinn skilur ekki sið-
venjur indíánanna; flókin fjöl-
skyldutengsl sem í rauninni breiða
yfir sifjaspell þeirra, þreytandi þrá-
kelknina, ættbálkastríðin og tortím-
andi lifnaðarhætti; hann upplifir full-
komna einsemd og algjört
varnarleysi, hann er einn í óskiljan-
legum og fáránlegum heimi. Mat-
urinn er vondur, hitinn óbærilegur,
húsakynnin léleg og hann nær engu
sambandi við indíánana. Hann óttast
þá og fyrirlítur í senn og burðast jafn-
framt með sektarkennd vestrænnar
nýlendustefnu gagnvart frumbyggja-
menningunni. Indíánarnir eru „mun-
aðarleysingjar siðmenningarinnar“
(112) því hvíti maðurinn hefur hrakið
þá af landi sínu, ofsótt þá og yfirgefið
síðan. Enn þann dag í dag sýpur róm-
anska Ameríka seyðið af nýlendu-
kerfi fortíðarinnar og býr við her-
stjórn og einræði, misrétti, ofbeldi og
fátækt.
Eftir því sem lengra líður á söguna
flækist gátan eða leyndarmálið að
baki dauða Quains meir og meir.
Margar tilgátur eru tíndar til, sumar
eru hraktar eða afsannaðar, en aðrar
grafa um sig í hugskoti lesandans.
Var hann e.t.v. myrtur? Var hann
þunglyndur, geðveikur? Þoldi hann
ekki að horfa upp á sjálfseyðingu og
úrkynjun indíánanna? Var hann
drykkjumaður, hommi, haldinn
sjálfspíslarhvöt eða með sárasótt?
Varð umkomuleysið, sektarkenndin
eða einsemdin til þess að ýta honum
út í sjálfsmorð eða voru það erf-
iðleikar í fjölskyldunni? Hvað merkja
„glitrandi dropar hins forboðna“ (50)?
Rökréttar lausnir eða endanlegur
sannleikur koma ekki í ljós enda finn-
ast aldrei svör við öllum spurningum.
En lokakafli sögunnar gerist á
sjúkrahúsi þar sem faðir sögumanns
heyr hrikalegt dauðastríð og þar
smellur sitthvað óvænt saman.
Níu nætur er bók sem krefst tíma
og yfirlegu og batnar við hvern lest-
ur. Það er ekki annað hægt en smit-
ast af forvitninni um dapurleg örlög
Quains og ákafa eða þráhyggju sögu-
mannsins. Sagan lýsir leit að merk-
ingu og hvernig heimsmynd og sjálfs-
mynd raðast saman. Íslenska
þýðingin (úr portúgölsku?) virðist
mér góð og rennileg en bókin hefur
ekki verið þýdd á alheimstungumálið
ensku ennþá. Framlag bókaforlags-
ins Bjarts til þýddra nútíma-
bókmennta á Íslandi í samvinnu við
Þýðingarsjóð er ómetanlegt, ekki síst
þegar ráðist er í að gefa út verk eins
og Níu nætur, þunga bók eftir lítt
þekktan höfund og metsala langt frá
því að vera tryggð.
Dauðinn í Brasilíu
BÆKUR
Skáldsaga
eftir Bernardo Carvalho. Sigrún Ástríður
Eiríksdóttir þýddi. 176 bls. Bjartur 2005.
Níu nætur
Steinunn Inga Óttarsdóttir
FRANCESCA Rosenberg leiðir hér umræðu um
Stjörnubjarta nótt Vincents van Goghs, í leiðsögn
fyrir sjúklinga sem þjást af Alzheimer-sjúkdómnum
í MoMA-safninu í New York. Safnið stendur fyrir
reglulegum, ókeypis heimsóknum Alzheimer-
sjúklinga og umsjónarfólks þeirra um safnið, í því
skyni að upplifa nokkur af frægustu málverkum
heims og auðga andann örlítið. Heimsóknirnar eru
miðaðar við sjúklinga á frum- eða miðstigum sjúk-
dómsins.
Fólk með Alzheimer heimsækir MoMA
ÁGÚST Guðmundsson, kvik-
myndagerðarmaður og leikstjóri,
er nýr forseti Bandalags íslenskra
listamanna, en hann var kosinn til
starfsins á framhaldsaðalfundi
BÍL sem haldinn var á mánudag.
Mun Ágúst gegna starfinu næstu
tvö árin, en Þorvaldur Þorsteins-
son, rithöfundur og myndlistar-
maður sem áður gegndi starfi for-
seta, gaf ekki lengur kost á sér í
embættið.
„Ég vona að ég verði til gagns,“
sagði Ágúst kím-
inn í samtali við
Morgunblaðið.
„Það kom nú í
ljós þegar Þor-
valdur Þor-
steinsson flutti
skýrslu sína að
þar fór mjög
dugandi forseti.
Fyrst um sinn
mun ég leggja
kapp á að fylgja þeim málum eftir
sem hann bryddaði upp á.“ Ágúst
sagði málefni Ríkisútvarpsins og
innlendrar dagskrárgerðar hafa
brunnið mjög á félagsmönnum
BÍL að undanförnu, sem og breyt-
ing sem gerð var á styrkjakerfi
norrænu menningarmálaskrifstof-
unnar, sem bandalagið hyggst
fylgjast náið með. „Það koma auð-
vitað reglulega upp mál, en Þor-
valdur hefur fylgt þeim málum
sem upp komu á síðasta ári mjög
skelegglega eftir.“
Ágúst Guðmundsson kjörinn forseti
Bandalags íslenskra listamanna
Ágúst
Guðmundsson