Sjómannablaðið Víkingur - 01.12.2002, Blaðsíða 43

Lengd handfæra var nokkuð mismun-
andi og réðst af því, hvar var róið og á
hvers konar bátum. Þannig voru yfirleitt
notuð lengri færi á stærri bátum. í ver-
stöðvum við suðurströndina, þar sem
straumar gátu verið stríðir á miðum,
voru yfirleitt notuð lengri færi en inni á
flóum og fjörðum.
Lóð - lína - var líkast til annað elsta
veiðarfæri íslendinga, en ekki verður
fullyrt, hvenær notkun þess hófst hér á
landi. í rituðum heimildum er lóðar fyrst
getið árið 1482, en í skrá um eignir
kirkjunnar í Berufirði það ár segir, að
hún eigi “[...] lijnur hundrad fadma og
lxxx med jc önglum”.
Lúðvík Kristjánsson telur fullvíst, að
Austfirðingar hafi fyrst kynnst lóðinni
hjá Englendingum, og er það vafalítið
rétt. Samkvæmt því hafa íslendingar ekki
kynnst lóðum og notkun þeirra fyrr en á
15. öld, og reyndar bendir flest til þess,
að þekking á þessu veiðarfæri hafi borist
héðan til Noregs og síðan til annarra
Norðurlanda. Englendingar virðast hins
vegar hafa stundað umtalsverðar lóða-
veiðar hér við land, og má vera, að lands-
mönnum hafi lítt hugnast sá veiðiskapur.
Til þess getur bent dómur, sem dæmdur
var á Öxarárþingi 1. júlí árið 1500 um
verslun enskra kaupmanna hér á landi.
Par voru duggarar “[...] sem med loder
fara oc aunnguann kaupskap annann”,
dærndir friðlausir og rétttækir hvar sem
væri og af hverjum sem væri.
Vestfirðingar virðast hafa tileinkað sér
lóðanotkun fyrr og í meira mæli en flest-
ir landsmenn aðrir, og líkast til hefur
notkun þessa veiðarfæris verið orðin al-
menn við ísafjarðardjúp um aldamótin
1500, ef ekki fyrr. Beinar heimildir, er
skýri frá lóða-, eða línuveiðum, Vestfirð-
inga, eru að vísu engar tiltækar, en heim-
ildir hafa varðveist um ágreining, er reis
vegna lóðanotkunar á 16. öld og síðar, og
segja þær sína sögu.
Á hverri lóð voru margir önglar, og
þegar vel aflaðist, mátti vænta þess, að
hver háseti fiskaði meira á lóðina en á
handfæri, að afli á hverja sóknareiningu
væri betri. Útvegsmenn og bændur sáu
sér vitaskuld hag i þvi að hafa sem dug-
legasta og fisknasta sjómenn í þjónustu
sinni, og svo virðist sem sá siður hafi
snemma kornist á, að hásetunr væri leyft
að hafa nokkra öngla á hverri lóð fyrir
sig. Voru þeir nefndir markönglar, og
áttu hásetar þann fisk, sem á þá veiddist.
Getur þessi siður bent til þess, að fisk-
gengd hafi verið mikil og aflabrögð góð
við Vestfirði á þessum tima. Einnig má
vera, að mannekla í kjölfar plágunnar
síðari hafi valdið hér nokkru.
En smám saman dró til óánægju með
þetta fyrirkomulag, og þóttust útvegs-
menn hlunnfarnir. Fór svo, að hinn 7.
apríl 1567 var kveðinn upp á Nauteyri
Hertir þorskhausar.
við ísafjarðardjúp dómur, sem almennt
hefur gengið undir heitinu Marköngla-
dómur. Samkvæmt honum skyldi notkun
marköngla leggjast með öllu af í ísafjarð-
arsýslu. Ekki náðist þó sátt um rnálið, og
næstu öldina og nokkru betur gengu all-
margir marköngladómar við Djúp, hinn
síðasti í Súðavík árið 1689.
Lúðvík Kristjánsson hefur ritað ýtar-
lega lýsingu á gerð og notkun lóða hér
við land, og er óþarft að endurtaka nokk-
uð af því hér. Um notkun lóða í hinum
ýmsu landshlutum er ýmislegt á huldu,
en þó virðist ljóst, að lóðanotkun hafi
fyrst orðið almenn á Vestfjörðum og að
hún hafi verið nokkur í verstöðvum und-
ir Jökli á 16. og 18. öld, og eftir það. í
öðrum landshlutum voru lóðir notaðar
endrum og sinnum, en í sumurn stórurn
verstöðvum varð notkun þeirra ekki al-
menn, fyrr en kom fram á síðasta
hlutal9. aldar. í Vestmannaeyjum var t.d.
ekki tekið að nota lóðir fyrr en árið
1897, og mun beituskortur hafa valdið
þar mestu, en mikla beitu þurfti á lóðir.
Ýmsum kann að þykja það nokkurri
undrun sæla, að lóðaveiðar urðu ekki al-
gengar í flestum verstöðvum fyrr en raun
bar vitni. Þar bar þó ýmislegt til. Framan
af voru landsmenn háðir útlendum kaup-
mönnum, enskum og þýskum, um inn-
flutning á lóðarstrengjum og efni í þá, og
Sjómannablaðið Víkingur - 43