Náttúrufræðingurinn

Årgang

Náttúrufræðingurinn - 1979, Side 29

Náttúrufræðingurinn - 1979, Side 29
leyti (G. Gestsson, pers. uppl.). Að minnsta kosti eitt stórt Kötlugos varð á þessu tímabili, líklega urn 1500 (S. Þórarinsson, 1968). Gjóskan barst til vesturs og olli ekki tjóni á Mýrdals- sandi, urn hlaupið er ekkert vitað. Næstu hlaup þar á eftir, 1580 og 1625, virðast liafa gert usla á austursand- inurn (Ann. Isl. I, bls. 160, S. t. s. ísl. IV, bls. 200-215). Að lokum er hér lýsing á óþekktu íslensku eldgosi eða eldgosum úr Bók undranna, Liber miraculorum, skráð á árunum 1178—80 í Clairvaux klaustri í Frakklandi. Þýðingin er tek- in úr Heklueldum (S. Þórarinsson, 1968, bls. 26). Orðalagið í lýsingunni má túlka þannig að ekki sé átt við gos í hinni „hræðilegu fjallsgjá“ (Heklu), sem lýst er næst á undan. Svo virðist sem verið sé að lýsa bæði hraungosi og Kötlugosi í einu. Hafa má í huga við lesturinn að Katla gaus a. m. k. einu gosi á tímabilinu 950— 1050. Einnig má hafa í huga að á landnámsöld var skipafær fjörður inn með Hjörleifshöfða, sbr. frásögn af Hjörleifi og Eysteini Þorsteinssyni (ísl. fornrit I, bls. 43, 332). Goslýsingin í Liber miraculorum hljóðar svo: „Ekki skal þess ógetið, að þessi vítis- eldur brýzt stundum, þó að sjaldan sé, út yfir takmörk sín. Á vorurn tímum hefur það sézt einhverju sinni, að hann gaus upp svo ákaflega, að hann eyðilagði mestan hluta landsins, allt í kring. Hann brenndi ekki aðeins borgir og allar byggingar, heldur einnig grös og tré að rótum og jafn- vel sjálfa moldina með beinum sín- urn. Og þótt furðulegt sé frásagnar, bráðnuðu fjöll úr grjóti og jafnvel málmi algjörlega fyrir eldi þessum eins og vax, runnu yfir landið og þöktu það, svo að dalirnir umhverfis fylltust af leðjunni og fjalllendi jafn- aðist við jörðu. En bráðnu klettarnir, sem runnu út yfir allan jarðveginn í allar áttir, dreifðust síðan, þegar eld- inum slotaði, og þá varð yfirborð jarðar eins og úr marmara og eins og steinlagt stræti, og jörðin, sem áður var byggileg og frjósöm, varð að eyði- mörk. Þegar þessi ofsagrimmi eldur hafði eytt land þetta og allt, sem á því var, meðt óseðjandi græðgi sinni, jók hann við því enn skelfilegra undri, að hann réðst einnig á hafið við ströndina, og þegar hann kom út á hafsdjúpið, tók hann að brenna og eyða vatninu með fáheyrðum ofsa, allt niður á hyldýpi. Auk þess bar eldurinn með sér í flóði sínu gríðar- stór fjöll og hæðir, sem aðrir gráðugir eldslogar höfðu steypt um, svo að þar sem vatnið varð að láta undan siga, kom land í staðinn og fjöllin bárust út í hafsauga. Og þegar þau höfðu fyllt sjóinn algjörlega á löngu og breiðu svæði og gert hafsdjúpið jafnt sjávarströndu, varð sjórinn að þurru landi, svo að þar sem áður var vatn, varð nú fast land um 12 mílur og er ef til vill enn. Enn fremur eyddist í þessurn eldsbruna fræg borg og mann- mörg, en þar var ágæt höfn við fjörð, sem eyðilagðist þó, þegar sjórinn þurrkaðist upp.“ Þakkir Höfundur þakkar Sigurði Þórarins- syni og Sveini Jakobssyni yfirlestur handritsins og margar góðar ábend- ingar. Sérstakar þakkir eru færðar heimilisfólkinu í Ytri-Dalbæ, Herjólfs- 23

x

Náttúrufræðingurinn

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.