Náttúrufræðingurinn - 1964, Blaðsíða 36

130
NÁTT ÚRUFRÆÐINGURINN
í uppsveitum Árnes- og Rangárvallasýslu í um 110 m hæð, hjá
Hjalla í Ölfusi í 55 m, í Hvaleyrarholti við Hafnarfjörð í 32 m,
í Öskjuhlíð í Reykjavík í 43 m, í Helgafellssveit í 45 m og í dölum
norðanlands og austan í 40—50 m hæð.
í Skaftafellssýslu eru hæstu fjörumörk heldur ógreinileg og mun
lægri en búast mætti við (í 46 m í Keldunúp á Síðu og 41,5 m hæð
í Laxárdal í Hornafirði (Jón Jónsson 1957). Þetta stafar líklega
af því, að jökulskjöldurinn mun hafa legið þar lengur yfir en annars
staðar á landinu, svo að þetta landsvæði mun hafa lyfzt allmikið,
meðan jökullinn lá enn yfir því. Annars munu hæstu fjörumörk
umhverfis landið líklega vera mynduð nær samtímis.
Neðan hæstu fjörumarka er jökulurðin víðast skoluð og þvegin
og hnullungar lábarðir. í dölum eru víða þykk lög af lagskiptum
leir (deigulmó), sem setzt hefur fyrir, þar sem sjávardýpið var
meira. Eins og áður getur finnast víða í leirnum leifar sjóskelja
og kuðunga, einkum í lækjar- og árbökkum.
Snemma munu menn hafa veitt skeljum þessum athygli, einkum
þar sem þær finnast hátt yfir sjávarmáli og jafnvel tugi kílómetra
frá sjó. í innsveitum mun börnum hafa þótt fengur að fornum
skeljum og kuðungum sem leikföngum. Vafalaust mun margur
glöggur maðurinn hafa velt því fyrir sér, livernig skeljarnar væru
til komnar og þá einnig, hversu gamlar þær væru.
Skal á það bent, að meginhluti alls ræktaðs lands og a. m. k.
34 allra byggðra bóla hér á landi eru á þessum forna sjávarbotni.
Þá er og meginhluti ofaníburðar í vegi og steypuefnis tekinn úr
fornum malarhjöllum.
Verður nú gerð stuttlega grein fyrir helztu hugmyndum og niður-
stöðum innlendra náttúruskoðara og jarðfræðinga um aldur skelj-
anna og hæstu fjörumarka.
í Ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar (Ferðabók II,
bls. 233) er þess getið, að sjóskeljar finnist í leirbökkum í Árnes-
sýslu 4—6 mílur (30—45 km) frá sjó. Á tveim stöðum í norðurbakka
Sogsins fundu þeir skeljar. Geta þeir um kúfskel, hallloku og hörpu-
disk og voru sumar skeljarnar vaxnar hrúðurkörlum. „Það sem nú
fundarstaðir skeljanna liggja langt uppi í landi og breið byggð
milli þeirra og sjávar, og hefur svo verið frá landnámsöld, eins
og sjá má af Landnámu, er ljóst, að skeljarnar hljóta að hafa lent
þarna mörgum hundruðum ára áður en land byggðist." Einnig