Stúdentablaðið

Árgangur

Stúdentablaðið - 01.12.1954, Blaðsíða 13

Stúdentablaðið - 01.12.1954, Blaðsíða 13
STUDENTABLAÐ skipan um þessar mundir, að það hlaut að verða þyrnir í augum höfuðskörunga vestrænn- ar siðmenningar. Hér voru bændur svo óguð- legir að kunna lestur og skrift og ráða laga- setningu í landinu, en samkvæmt forskrift kirkju- og konungsvalds áttu þeir að vera óvirkir þolendur guðdómlegra stjórnarvalda. í Konungsskuggsjá, norsku riti frá því um 1260, segir, að konungur ,,er tignaður og miklaður á jörðu og allir lúta til hans sem til guðs", af því að „konungurinn merkir guðlega tign, því að hann ber nafn sjálfs guðs, og situr hann í hinu hæsta dómarasæti á jörðu, og er það svo að virða sem maður tigni guð sjálfan, þá er hann tignar konung fyrir nafn þess sakar, er hann hefir af guði" (Kon. skuggsjá, útg. Kh. 1920, bls. 185). Þessi guðlega upphafning valdsins hefur komið íslenzkum þjóðveldismönnum spánskt fyrir sjónir, því að þeir vissu ekki betur sn öll völd ættu upptök sín hjá lýðnum. Þeir játast undir erlendan einvaldskonung, en sníða völd- um hans í upphafi þröngan stakk. íslendingar þekktu vel stjórnarhætti norsku konunganna; Snorri Sturluson hafði skrifað um þá stórvirki og dregið óspart fram rangsleitni þeirra og of- beldi við bændur og höfðingja. íslenzkir höfð- ingjar vissu, að konungsvaldið var þeim hættu- legt, ef það næði að eflast. Þess vegna rísa þeir upp til varnar hagsmunum sínum með styrk alþýðu, um leið og þeir gefast upp og framselja þjóð sína erlendum valdhafa. Héðan í frá átti íslenzk alþýða og höfðingjastéttin sameiginlegra hagsmuna að gæta gegn konungsvaldinu; þess vegna verður sjálfur uppgjafarsáttmálinn varn- ar- og sóknarskjal þjóðarinnar í viðnáms- og sjálfstæðisbaráttu. Á Sturlungaöld hafði vegur alþingis farið þverrandi. Það mun hafa verið háð öll árin, en reglulegt allsherjarþing hefur það varla verið, þegar flokkadrættir voru mest- ir, og þess er getið 1238, að Gissur Þorvaldsson sendi einn manna sinna, Hjalta Magnússon, með flokk til þess að hleypa því upp. Nú hefst veg- ur þess að nýju, því að „alþingi er gert að vígi höfðingja- og bændastéttar gegn konungsvald- inu (E. 01.: Æ. 275). „Jarlinn viljum vér yfir oss hafa . . ." „Jarlinn viljum vér yfir oss hafa, meðan hann heldur trúnað við yður, en frið við oss". Það er mikið sjálfsöryggi og reisn í þessum setn- ingum. „Hér er það alþýðan, bændurnir, sem hafa orðið. Það eru þeir, sem semja, ekki jarl- inn" (E. OÍ.: Æ. 277). En hvers vegna varð jarldómurinn ekki lang- lífur á Islandi? Til þess liggja margar orsakir, og ein er e. t. v. sú, að Gissur Þorvaldsson er orðinn einmana gamalmenni, þegar hér er komið, þótt hann væri ekki nema 54 ára að aldri. Öll börn Jians voru dáin, og Haukdælaættin átti engan, sem gæti erft jarlstignina. Sjálfur átti Gissur ekki langt eftir ólifað, og það er óvíst, að hann hafi nokkru sinni orðið raunverulegur íslandsjarl. Hitt er annað, að jarldómurinn samrýmdist ekki vel einvaldskonungdæminu norska. Jarl var þjóðhöfðingi, eins konar vísikonungur. Norskir jarlar höfðu oft keppt um krúnuna við sjálfan konunginn, en með falli Skúla jarls 1240 var riðinn endahnútur á þá baráttu. I Hirðskrá Magnúsar lagabætis segir: „Það er hið þriðja, er vitrum mönnum finnst mest, að snotrir konungar hafa oftlega fundið óeinurð jarlanna stundum til sín, en stundum til sinna foreldra, og því er það réttast, að kon- ungur hafi í sínu valdi að sæma þann mest af sinni föðurleifð og fremja þann, sem hann finn- ur sér hollastan og sig vill mest við leggja hans boðskap að gera bæði innan lands og utan, því að hans eign og óðal er allt landið, og eigi er handselt, að bætur gefist, þó að annars sé freistað. Það er hið fjórða, sem ljósast er, að oft hefur löngum stundum engi jarl verið í Noregi, og hefur það almúganum hægast verið, því að sjaldan hefur réttur smælingjans við það batn- að, að margir hafi yfirboðarar verið í senn' (Norges gamle Love II. b., nr. 14, bls. 403). I Noregi voru dagar jarlanna taldir, en þar með er ekki sagt, að jarlsdæmi gætu ekki verið innan norska ríkisins. I Hirðskrá segir einnig: „Sá er annar háttur jarls nafns, er Noregs konungur gefur þeim mönnum, er hann skipar yfir skattlönd sín. Fyrst Orkneyjar við því skil- yrði, sem vottar sættarskrá Sverris konungs og Haralds jarls og með þeim fleirum einkamálum, sem komu í sættargerð Magnúss konungs Há- konarsonar og Magnúss jarls Gillibertssonar, þá er þeir sættust í Björgvin, þá er liðnir voru frá burðartíma vors herra Jesu Kristi M vetra cc vetra LX og VII vetrur á iiij ári ríkis Magn- úss konungs, sonar Hákonar konungs. Svo og
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56

x

Stúdentablaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Stúdentablaðið
https://timarit.is/publication/350

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.