Menntamál - 01.04.1958, Side 9

MENNTAMÁL
3
Það var engin skylda aS hafa skóla fyrir börn á þeim
árum, er hér hefur verið greint frá. Kennslan var því
eigi kostuð af almannafé, nema þá e. t. v. að einhverju
leyti úr viðkomandi sveitarsjóði. Aðallega voru skólarnir
reknir með skólagjöldum, gjöfum eða fé úr styrktarsjóð-
um, er gefnir höfðu verið til skólahaldsins.
III.
Á fyrri hluta 19. aldar vaknar áhugi og kröfur almenn-
ings víða í Evrópu um aukna menntun og frjálsræði á
ýmsum sviðum. Upplýsingarstefnan ryður sér braut. Is-
lenzkir námsmenn við Háskólann í Kaupmannahöfn hríf-
ast með og vilja vekja landa sína heima á Fróni og
hvetja þá til dáða.
Baldvin Einarsson og Fjölnismenn ríða á vaðið. En
grein Jóns Sigurðssonar — síðar forseta —, er hann
birti í Nýjum félagsritum árið 1842, mun þó mega telja
að hafi orðið eins konar stökkpallur í skólamálefnum.
Þessi grein Jóns Sigurðssonar í 2. árg. Nýrra félagsrita
er 100 bls. Þar er greint skilmerkilega frá sögu skóla-
mála hér á landi frá fyrstu tíð, ástandinu eins og það
var, þegar greinin var rituð, og tillögur gerðar um úr-
bætur.
í upphafi ritgerðar sinnar um skólamálin segir Jón
Sigurðsson á þessa leið: „Það eru einkum þrjú efni, er
oss íslendingum standa á mestu að útkljáð verði bæði
fljótt og vel: Þ. e. Alþingismálið, skólamálið og verzlunar-
málið. Undir því, hvernig þessi mál verða kljáð, hvernig
þetta þrennt kemst á fót, er að miklu leyti komin fram-
för vor og að vísu það, hvað bráðgjör hún verður. Al-
þingi á að vekja og glæða þjóðlífið og þjóðarandann,
skólinn á að tendra hið andlega ljós og hið andlega afl
og veita alla þá þekkingu, sem gjöra má menn hæfilega
til framkvæmdar öllu góðu, sem auðið má verða .... “
Jón Sigurðsson benti á, að auk „almúgaskólans'4 —
þ. e. barnaskóla — þyrfti margháttaða skóla vegna þess,