19. júní - 19.06.1963, Side 20

eða grisjuumbúðum, sperglar, kálfsiður, grjúpán
og fleira góðmeti, jafnvel sums staðar hákarls-
beita, sem fékkst bezt glær í gegn við það að hanga
í reyk. Framar í rótinni héngu bjórar og húða-
partar á prikum eða hrífum, ristar lengjur á orf-
um, því að allir vildu helzt fá að geyma amboð sín
í reyk, svo þau yrðu endingarbetri.
Þá skulum við hverfa frá að athuga rótina nán-
ar, þó óneitanlega sé þar björgulegt og virða fyrir
sér eldhúsið framan til nær og næst dyrum. —
Einhvers staðar miðskipa er búið um vatnstunnu,
trégyrta tunnu með hlemm yfir. — Fremst í eld-
húsinu stendur svo önnur tunna, regluleg áma.
Hún er líka byrgð og stundum hlaðið upp með
henni skánataði öllum megin, svo hún er ekki fyr-
ir allra sjónum. Þessi áma hefur einnig verðmæti
að geyma, aðal þvottaefni heimilisins, keytuna. Þar
var stundum litað bæði ull, band, ný vaðmál og
skinn, einkum þvengjaskinn, sem rist var niður
í skóþvengi og til að bæta með leðurskó.
I einu elldhúshorninu stóð oft kornmyllan,
kvörnin, sem allt korn var malað í á elztu tím-
um, sem ekki var étið heilt. Stundum var moð-
bingur umhverfis kvörnina eða einhvers staðar
fremst í eldhúsinu, því moðbinginn mátti ekki
vanta. Moðinu var sáldað á glæðurnar, þegar
suða var komin upp í pottinum, til að spara elds-
neytið. Því var líka troðið í vikin meðfram pottin-
um, svo loginn færi ekki til spillis, og að síðustu
var kynt með því ofan á pottkökunni, áður en hún
var byrgð niður í öskuna. Við moðbinginn var
venjulega stungið undir stoð hrísvendinum, sem
var jafnómissandi og öll hin áhöldin. Með honum
sópaði þrifin eldabuska hóinn, áður en hún kveikti
upp, eða blés upp eldinn, og síðan hlóðarsteinana
við og við á daginn. Bezt voru þeir þó sópaðir á
kvöldin, eða að lokinni matseld, ef þurfti að baka
flatbrauð og undir nóttina, þegar plögg og föt
fólksins voru þurrkuð á hlóðarsteinunum, felhell-
unni og á hellum og járngrindum yfir hlóðum og
umhverfis þær. A gólfið sjálft var hafður annar
vöndur, grófgerðari. Var hann oft svo vel notaður,
að al'lt lim var uppurið og eftir stóðu aðeins ber-
ir kvistirnir. Meðfram veggjunum voru oftast
bekkir, sem smærri áhöldum var skákað á, pott-
um, kirnum og kollum. Líka voru slár negldar
milli tveggja stoða, og á þær hvolft ílátum, sem
sjaldnar voru notuð. Sérstök slá var höfð í göng-
unum, fjær eldhúsreyk, til að hvolfa á mjaltaföt-
unum, svo mjaltakonur gætu gengið að þeim hrein-
um, á vísum stað. Var bannað að grípa þær milli
mjalta, á öllum heimilum, sem höfðu í heiðri boð-
orð regluseminnar: Staður fyrir hvern hlut, og
hver hlutur á sínum stað. — Hef ég nú lýst eld-
húsinu nokkurn veginn, og minnzt á helztu hlut-
ina, sem þar voru notaðir daglega og geymdir,
nema handkvörninni. Mér er aðeins barnsminni að
handkvörn, því fjögurra eða fimm ára gömul
starði ég undrandi á móður mína tímunum sam-
an, meðan hún malaði kornið. — Fjórir ferkantað-
ir stöplar af mátulegri hæð, voru festir saman að
neðan með slám. Ofan á þessa sterklegu grind,
var negldur lágur, ferkantaður kassi, og kvarnar-
stokkurinn. Hann var allur heill, nema í einu horn-
inu var lítið op, svo hægt væri að sópa mjöl'inu frá
kvörninni út um það ofan í poka, skjóðu eða ann-
að ílát. I miðjan stokkinn voru svo festir kvarn-
arsteinarnir. Kvarnarsteinarnir voru þykkar,
þungar og kringlóttar hellur, sporaðar af miklum
hagleik á þann veg, að út frá miðpunkti voru
greyptir geislalaga farvegir, dálítið djúpir á ó-
slitnum kvörnum, sem náðu alla leið út á brúnir
steinanna. Sá var munur á efri og neðri kvarnar-
steini, að dálítii, slétt kringla var á miðjum neðri
steininum en jafnstórt op á hinum. Neðri kvörnin
var óbifanlega fest við kvarnarstokkinn, en hin
snerist laus, ef hún var sett í samband. Yfir kvörn-
unum miðjum var komið fyrir lítilli skál eða trogi.
Neðan á því var lítið op, og var trétappi í opinu,
sem hékk í festi eða spotta við botninn. í þessa
skál var korninu hellt. Féll ekki kornið beint of-
an í kvörnina, heldur var það látið sáldast ofan í
lítinn tréstokk, sem var lauslega festur undir skál-
ina á öðrum endanum. Hinn endi kornrennunnar
var hafður laus og festi eða spotti tengdur við neðri
endann. Þegar kvörnin var sett á stað, hristist
kornið fram úr rennunni við skjálftann, sem kom
af snúningi kvarnarinnar. Igjöfinni mátti stilla
í hóf með því, að færa stokkinn upp eða niður,
auka halla rennunnar eða minnka. Þegar grjóna-
hveiti var malað, var spottinn styttur, svo lítill
halli yrði á rennunni; minkaði þá ígjöfin og malað-
ist betur, og svo öfugt, ef ekki þurfti að mal'a fínt.
Ofan í efri kvarnarsteininn var greypt alk
djúp hola, næstum út við brún. Efst á yfirbygg-
ingu kvarnarinnar var járnstöng látin leika laus
í hólk. Neðri enda stangarinnar var stungið í hol-
una, þegar átti að mala korn. Tók þá malarinn um
handfang stangarinnar, sem var rétt ofan við
kvörnina, og snerist kvörnin án afláts. Þá hraut
18
19. JÚNÍ