Morgunblaðið - 30.01.2010, Side 29

29
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 30. JANÚAR 2010
Til fyrirmyndar Katrín Júlíusdóttir iðnaðarráðherra þiggur hér aðstoð við að festa á sig hjólahjálm þar sem hún mætti til fundar um heilsuferðaþjónustu í Nauthólsvík á dögunum.
Golli
SENN líður að því að
rannsóknarnefnd al-
þingis skili áliti sínu á
aðdraganda banka-
þrotsins árið 2008. Bíða
margir með óþreyju eft-
ir því, ekki síst þeir sem
vilja koma athygli og
ásökunum á þroti bank-
anna frá þeim sem áttu
bankana og stýrðu
bönkunum, en yfir á
starfsmenn hins opinbera. Slíkir
menn hafa nú beðið spenntir í meira
en ár, eða allt frá því að ljóst varð að
alþingi valdi einkum til athugunar
sinnar ágæta menn, en sem sérhæft
hafa sig í stjórnsýslurétti og leitinni
að mistökum í stjórnsýslunni. Þriðji
nefndarmaðurinn lýsti svo yfir op-
inberlega, áður en nefndarstarfið
hófst, að skýringin á bankaþrotinu
væri einmitt hjá eft-
irlitsstofnunum, svo
allt lofar þetta góðu.
Í opinberri um-
ræðu hefur verið gert
sem mest úr því að
„eftirlitsstofnanir“
hafi brugðist og virð-
ast sumir halda að allt
væri enn í lukkunnar
velstandi, bara ef
skárra fólk hefði
starfað hjá „eftirlits-
stofnunum“. Ekki
þarf svo að efast um
að rannsakendur alþingis munu í
áliti sínu fara í löngu máli yfir allt
sem eftirlitsfólk hefði, eftir á séð,
getað gert eða látið ógert í aðdrag-
anda bankaþrotsins.
En hætt er við að ein eftirlits-
stofnun ríkisins, og sú sem einna
mestar hefur heimildirnar, verði lítt
skoðuð að sinni. Samkvæmt lögum
nr. 85/1997 um umboðsmann alþing-
is skal umboðsmaður hafa eftirlit
með allri stjórnsýslu ríkisins og
gæta þess að hún fari fram í sam-
ræmi við lög og vandaða stjórn-
sýsluhætti. Umboðsmaður er ekki
bundinn við kvartanir borgaranna
heldur getur tekið mál upp að eigin
frumkvæði, sjái hann ástæðu til
þess. Umboðsmaður hefur afar víð-
tækar heimildir við eftirlitsstörf sín
og getur samkvæmt lögunum „kraf-
ið stjórnvöld um þær upplýsingar og
skriflegar skýringar sem hann
þarfnast vegna starfs síns, þar á
meðal getur hann krafist afhend-
ingar á skýrslum, skjölum, bókunum
og öllum öðrum gögnum sem mál
snerta.“ Þá getur hann kallað starfs-
menn stjórnsýslunnar á sinn fund og
fengið frá þeim upplýsingar og skýr-
ingar sem varða einstök mál og á
frjálsan aðgang að öllum starfs-
stöðvum stjórnvalda til athugana í
þágu starfs síns.
Það er ótvírætt að umboðsmaður
alþingis er ein allra úrræðamesta
eftirlitsstofnun landsins. Þó að um-
boðsmaður geti ekki gefið bindandi
fyrirmæli um aðgerðir í stjórnsýsl-
unni, og hann veiti aðeins álit en ekki
úrskurði, þá ber honum að hafa eft-
irlit með allri stjórnsýslu, hefur tak-
markalitlar heimildir við það eftir-
litshlutverk og getur að fenginni
athugun gert stjórnvöldum eða eftir
atvikum alþingi, aðvart ef hann telur
pott brotinn.
Ekki veit ég hvort embætti um-
boðsmanns alþingis svaf á verðinum
í aðdraganda bankahrunsins. Ég
veit ekki hvort ætlast hefði mátt til
þess að umboðsmaður hefði beitt
eftirlitsheimildum sínum varðandi
þá aðila stjórnsýslunnar sem hafa
áttu auga með fjármálafyrirtækjum.
Vel mætti segja mér að ekkert sé við
umboðsmann að sakast, þrátt fyrir
eftirlitshlutverk og eftirlitsheimildir
hans. En hitt er ljóst að væntanleg
álitsgerð rannsóknarnefndar alþing-
is mun ekki taka af neinn vafa um
það því að af snilligáfu sinni ákvað
alþingi að setja umboðsmann alþing-
is einmitt í nefndina sem sett var til
höfuðs stjórnsýslunni, og „eftirlits-
stofnunum“ alveg sérstaklega. Það
var óráð, með fullri virðingu fyrir
núverandi umboðsmanni alþingis og
annáluðum hæfileikum hans við að
þefa uppi jafnvel smæstu að-
finnsluefni stjórnsýsluvaldshafa.
Eftir Bergþór
Ólason »En hætt er við að ein
eftirlitsstofnun rík-
isins, og sú sem einna
mestar hefur heimild-
irnar, verði lítt skoðuð
að sinni.
Bergþór Ólason
Höfundur er fjármálastjóri.
Brást umboðsmaður?
Í YFIRLÝSING-
UM margra málsmet-
andi aðila má skilja að
Íslendingar verði að
taka á sig skuldabyrði
Icesave-reikninganna
til að forðast ein-
angrun á alþjóðavett-
vangi og ná sáttum við
„alþjóðasamfélagið“.
Þetta er afstaða ríkis-
stjórnarinnar, kjarn-
inn í afstöðu Samtaka atvinnulífsins,
og kemur fram í skrifum stjórnmála-
manna og hagfræðinga, sem ganga
erinda Samfylkingarinnar. Seðla-
banki Íslands syngur með þessum
kór.
Það liggur fyrir og hefur legið fyrir
lengi að á Íslendingum hvílir ekki
lagaskylda til að taka á sig skulda-
byrði vegna Icesave-reikninganna.
Nú fjölgar skrifum virtra dálkahöf-
unda í merkustu fjár-
málablöðum heimsins,
sem bæta við þessi lög-
fræðilegu atriði hugleið-
ingum um ósiðlegan
grundvöll þeirra krafna
sem gerðar eru til Íslend-
inga af Bretum og Hol-
lendingum. Framferði
þeirra er líkt við ofbeldi
og yfirgang.
Það er að verða flest-
um ljóst að til þess að
neyða Íslendinga til að
borga skuldir, sem þeim
ber ekki lagaskylda til að taka ábyrgð
á, hafa Bretar og Hollendingar neytt
aflsmunar og beitt Íslendinga fjár-
kúgun, með óbeinum tilstyrk Al-
þjóðagjaldeyrissjóðsins. Ólíklegustu
vinaþjóðir okkar hafa tekið þátt í að
beita Íslendinga hótunum um ein-
angrun á alþjóðasviði.
Nú væri það saga til næsta bæjar
ef hið svokallaða „alþjóðasamfélag“
væri hallt undir lögleysu, yfirgang og
fjárkúgun. Er það skilyrði sátta Ís-
lands við „alþjóðasamfélagið“ að
þjóðin beygi sig undir slíka afarkosti?
Með leyfi, hvar er þetta svokallaða
„alþjóðasamfélag“, sem forystumenn
atvinnulífsins bera svo mikið traust
til? Er það Evrópusambandið? Eða
Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn? Eða er
þetta eins konar óljós samnefnari fyr-
ir þau samfélög, sem hafa átt sam-
vinnu um að treysta lýðræði, mann-
réttindi og markaðshagkerfi og efla
þessi gildi hvert hjá öðru með sam-
starfi um grundvallarreglur og við-
mið?
Hvað sem viðkemur þessu þjóð-
sagnakennda fyrirbæri, „alþjóða-
samfélaginu“, sem ýmsir nefna til
leiks, en fáir skilgreina, er ljóst að Ís-
lendingar hafa sóst eftir samstarfi við
aðrar þjóðir beinlínis í þeim tilgangi
að verða aðilar að reglum og viðmið-
unum, sem vernda þjóðir gegn yf-
irgangi, ofbeldi, fjárkúgunum og lög-
leysu. Evrópusambandinu var ætlað
að vera yfirgripsmikil tilraun til að
leiða í lög reglur um friðsamleg sam-
skipti milli Evrópuþjóða. Þess vegna
gerðust Íslendingar aðilar að samn-
ingnum um Evrópska efnahags-
svæðið.
Nú tala helstu forkólfar aðildar Ís-
lands að Evrópusambandinu rétt eins
og ESB hafi það helst á stefnuskrá
sinni að leiða lögleysu yfir Ísland, og
ekkert megi aðhafast eða segja, sem
geti truflað þann gerning. Í hvert
skipti sem einhver stuðningsrödd
heyrist innan Evrópusambandsins
hleypur ríkisstjórnin eða fullting-
ismenn hennar upp til handa og fóta
til að draga úr trúverðugleika slíks
stuðnings.
Íslendingar hafa með andstöðu
sinni við Icesave markað spor, sem
eru stór og áberandi. Æ fleiri innan
lands sem erlendis virðast skilja
þessa andstöðu og telja hana reista á
traustum laga- og siðferðisgrunni.
Það virðist hins vegar ofviða rík-
isstjórninni, sem á að veita þjóðinni
forystu, að feta í þessi spor.
Því má treysta að ef eitthvað er til
sem heitir alþjóðasamfélag, þá er sátt
við það samfélag ekki háð því að Ís-
lendingar gangi auðmjúkir fram og
afneiti grundvallarréttindum sínum.
Slíkur málflutningur er ekki sam-
boðinn neinum, hvorki fram-
kvæmdastjóra Samtaka atvinnulífs-
ins né ríkisstjórn Íslands.
Eftir Tómas
I. Olrich »Með leyfi, hvar er
þetta svokallaða „al-
þjóðasamfélag“, sem
forystumenn atvinnu-
lífsins bera svo mikið
traust til? Er það Evr-
ópusambandið? Eða Al-
þjóðagjaldeyrissjóð-
urinn?
Tómas Ingi Olrich
Höfundur er fv. sendiherra og ráð-
herra.
Alþjóðasamfélagið