Fréttablaðið - 06.10.2012, Blaðsíða 26

6. október 2012 LAUGARDAGUR26
EINKALÍF Á UNDANHALDI
A
nna Funder segir í
bókinni Stasiland
sögu fjögurra and-
ófsmanna í Austur-
Þýskalandi, en óvíða
ef nokkurs staðar á
byggðu bóli voru jafn margir upp-
ljóstrarar og þar á tímum kalda
stríðsins. Hin ástralska Funder
rekur jafnframt sögu nokkurra
fyrrverandi starfsmanna Stasi,
austur-þýsku öryggislögreglunnar.
Funder er lögfræðingur að mennt
og starfaði fyrir áströlsk stjórnvöld,
einkum og sér í lagi á sviði mann-
réttindamála. Hún fékk áhuga á
Stasi þegar hún bjó í Þýskalandi á
tíunda áratugnum og fór að rann-
saka skjalasöfn Austur-Þýskalands
sem þá voru að opnast og komst í
framhaldinu í samband við fyrrum
andófsmenn og starfsmenn öryggis-
lögreglunnar.
Afrakstur þeirra rannsókna var
Stasiland, sem kom út árið 2003.
Bókin sló í gegn, enda þykir hún
gefa magnaða innsýn í lífið aust-
an megin við Berlínarmúrinn. Hún
hefur verið þýdd á vel á annan tug
mála, nú síðast á Íslandi í útgáfu
Uglu fyrr á þessu ári. Funder var
stödd hér á landi á dögunum og hélt
tvo fyrirlestra, þar sem hún ræddi
bæði Stasiland og nýjustu skáld-
sögu sína, All That I Am, sem jafn-
framt hefur hlotið mikið lof og selst
vel.
Allt að einn af hverjum sjö njósnari
Þótt hátt í áratugur sé liðinn frá
útgáfu Stasiland segist Funder
hvergi nærri vera komin með leiða
á að ræða efni hennar.
„Ég hef mikinn áhuga á hugrekki,
kannski vegna þess að ég er ekkert
sérlega hugrökk manneskja. Ég
hafði áhuga á að skoða hvers konar
kjark það þarf til að neita að starfa
með ógnarstjórn, vitandi að maður
verði látinn gjalda fyrir það á einn
eða annan hátt. Í upphafi drap Stasi
fólk óhikað en þegar á leið dró úr því
og í staðinn tóku við aðrar aðferðir
sem miðuðu gjarnan að því að taka
fólk á taugum, til dæmis áreitni og
hagnýting illa fenginna upplýsinga
um persónulega hagi þess.“
Funder segir að sér hafi þótt
spennandi að komast í tæri við
mannlegt eðli upp á sitt besta og á
hinn bóginn upp á sitt versta.
„Í ríkjum þar sem ekki ríkir tján-
ingarfrelsi hafa stjórnvöld aðeins
eitt úrræði til að komast að því hvað
borgaranir eru að hugsa, njósn-
ir. Svik urðu þess vegna útbreidd-
ur „þjóðarkúltur“ í Austur-Þýska-
landi. Varlegar áætlanir gera ráð
fyrir að einn af hverjum 50 í Aust-
ur-Þýskalandi hafi verið uppljóstr-
ari en aðrar segja að allt að einn af
hverjum sjö hafi tekið þátt í njósn-
um fyrir stórnvöld.“
Þúsundir spyrntu við fæti
Funder segir það hafa komið sér á
óvart hversu margir hafi neitað að
láta kúga sig.
„Margir halda að ég hafi þurft
að þaulleita að fólki sem spyrnti við
fótum, en svo var ekki. Tugir þús-
unda Austur-Þjóðverja neituðu að
taka þátt og láta brjóta sig siðferðis-
lega á bak aftur. Þessi fjögur sem ég
segi frá eru bara lítið brot, ég hefði
getað skrifað fleiri bindi.“
Það var hins vegar dýpra á fyrr-
verandi starfsmönnum öryggis-
lögreglunnar. „Þeir gufuðu upp á
tíunda áratugnum og halda sig til
hlés. Að hluta til held ég að það sé
af ótta við hefndaraðgerðir en líka
vegna skammar.“
Funder freistaði þess að komast
í samband við fyrrverandi starfs-
menn Stasi með því að auglýsa í
einkamáladálki í þýsku dagblaði.
„Innan um auglýsingar þar sem
fólk var að leita að lífsförunauti
hefur tilkynningin mín sjálfsagt
stungið í stúf: Ástralskur rithöfund-
ur óskar eftir fyrrverandi starfs-
Ég hef áhuga á hugrekki
Ástralski rithöfundurinn Anna Funder sló í gegn með bók sinni Stasiland en þar veitir hún innsýn í daglegt líf andófsfólks í
Austur-Þýskalandi. Funder var stödd á Íslandi á dögunum. Hún sagði Bergsteini Sigurðssyni frá hetjunum austan Berlínarmúrsins,
Stasi-mönnunum sem eru enn á kreiki og furðar sig á því hvers vegna fólki er ekki lengur svo umhugað um einkalíf sitt.
ANNA FUNDER Er lögfræðingur að mennt og starfaði fyrir áströlsk stjórnvöld á sviði mannréttindamála áður en hún sneri blaðinu
við og gerðist rithöfundur. Nýjasta skáldsaga hennar, All That I Am, hefur fengið feikigóðar viðtökur. FRÉTTABLAÐIÐ/GVA
Efni Stasiland er brýn áminning um hvernig
yfirvöld geta misbeitt valdi sínu og hag-
nýtt sér illa fengnar upplýsingar um einkalíf
þegna sinna til að ráðskast með þá. En hún
vekur lesandann einnig til umhugsunar um
hvernig málum er háttað nú til dags, þegar
aldrei hefur verið auðveldara að komast yfir
persónuupplýsingar.
„Ég er ótrúlega hissa á því magni upplýs-
inga sem fólk virðist vera reiðubúið að gefa
upp en ég ólst upp á tíma þegar fólk vildi
eiga einkalíf sitt í friði. En fólk virðist vera
reiðubúið til að opinbera sig meira og á
annan hátt en áður. Áður en maður fer á
fund með einhverjum í fyrsta sinn er hægt að leita á
netinu og komast að ansi mörgu um hann.
Hugtök eins og einkalíf eru komin á flot og
þarfnast endurskilgreiningar.“ Funder situr
í stjórn ástralskrar stofnunar um einkalíf
og segist vera hugsi yfir eftirliti með fólki
og upplýsingasöfnun bæði stjórnvalda og
einkafyrirtækja.
„Ég veit ekki hvert það stefnir og hvernig
hægt er að stemma stigu við þessari þróun.
Það er ekki hægt að segja til um hvernig
þessar upplýsingar verða nýttar en það besta
sem við getum gert er að tryggja að alltaf liggi
ljóst fyrir hver veit hvað um þig og að það megi
ekki nota þær upplýsingar gegn þér án þess að
þú hafir eitthvað um það að segja.“
manni Stasi til að ræða við,“ segir
hún og hlær.
En bragðið bar árangur og síminn
linnti ekki látum hjá henni næstu
daga. Sumir voru þó viljugri en
aðrir til að ræða við hana.
„Margir sem höfðu verið opin-
berir starfsmenn öryggislögregl-
unnar vildu ræða við mig en venju-
legt fólk sem hafði verið á mála
hjá Stasi vildi það síður, því virðist
fylgja meiri skömm. Einn maður
sem hringdi í mig hafði verið upp-
ljóstrari og kvaðst vera reiðubúinn
að selja mér sögu sína. Hann vildi
sem sagt fá borgað fyrir upplýs-
ingar sem hann hafði á sínum tíma
fengið borgað fyrir að afla á illa
fenginn hátt! Ég tók það ekki í mál.
Þannig að þeir sem rætt er við í
bókinni voru opinberir starfsmenn
Stasi, ekki óbreyttir uppljóstrarar.“
Funder segir að þeir Stasi-menn
sem hún hafi rætt við hafi allir átt
það sameiginlegt að vera sannfærð-
ir um málstaðinn.
„Einn maður sem ég ræddi við
og kom mjög vel fyrir, sagðist hafa
verið ábyrgur fyrir því að dreifa
röngum upplýsingum í Vestur-
Þýskalandi til að hafa áhrif á þing-
menn þegar þeir voru að fjalla um
löggjöf sem snerti Austur-Þýska-
land á einn eða annan hátt. Þetta
var mjög þróað og hann var eig-
inlega hreykinn þegar hann sagð-
ist hafa unnið við það að ljúga í 26
ár. Hvort sömu sögu sé að segja af
öllum uppljóstrurum veit ég ekki
en mig grunar að það sé ekki hægt
að taka þátt í svona athæfi lengi án
þess að vera því samþykkur undir
niðri.“
Ofsóknir eftir sameiningu
Allir sem rætt var við í bókinni
fengu að lesa handritið yfir áður
en það var gefið út. Funder fékk
engin viðbrögð frá Stasi-mönnum
en ári eftir að bókin kom út var
henni tjáð að þeir ætluðu að fara
í mál við hana.
„Ástæðan var sú að á einum stað
í bókinni lýsi ég því hvernig fyrr-
verandi starfsmenn Stasi rottuðu
sig saman á tíunda áratugnum
og héldu áfram að ofsækja fyrr-
um andófsmenn með skipulögð-
um aðgerðum; þeir áttu það til
að sækja börn þeirra í skólann og
fara með þeim á kaffihús í nokkra
klukkutíma án þess að foreldrarn-
ir vissu hvað hefði orðið um þau;
þeir fóru með tifandi pakka heim
til fólks, sendu klámefni til eigin-
kvenna andófsmanna og létu líta
út fyrir að þeir hefðu pantað það.
Svona héldu þeir áfram eftir sam-
einingu Þýskalands og um það eru
til opinber gögn. En þeir ákváðu að
fara í mál við þýska útgefandann
út af þessu og af ástæðum sem ég
skil ekki lét hann undan og fjar-
lægði þessa málsgrein.
Ég tók því ekki vel og sagði að ef
það ætti að fjarlægja þessa klausu
vildi ég að það yrði gert með sama
hætti og Stasi ritskoðaði skjöl og
bréf og tússa yfir hana með svörtu
þannig að allir sæju hvar textinn
hefði verið felldur út. Á það var
ekki fallist.“
Gagnrýnin á Líf annarra
Anna Funder er ekki sú eina sem
gert hefur skil lífinu austan við
Berlínarmúrinn á undanförnum
árum. Frægasta dæmið er líklega
þýska verðlaunamyndinni Líf ann-
arra frá árinu 2007. Funder er hins
vegar afar gagnrýnin á sagnfræði
myndarinnar.
„Mér finnst Líf annarra frábær
mynd sem listaverk en lýsingin á
„góða Stasi-manninum“ er algjör
fantasía.“ Í myndinni er Stasi-
njósnari látinn senda aðstoðar-
mann sinn burt meðan hann fylg-
ist með pari. Hann verður síðan
ástfanginn af parinu sem verður
til þess að hann snýst gegn ógnar-
stjórninni. Það er ógjörningur að
þetta hefði getað gerst í Austur-
Þýskalandi. Járnkrumla ógnar-
stjórnarinnar gefur ekki svigrúm
fyrir mannúð og tilfinningar, að
minnsta kosti ekki hjá þeim sem
hún ræður beint yfir.
Öllu verri þótti henni lýsing
myndarinnar af afdrifum Stasi-
mannsins í myndinni en eftir
sameiningu Þýskalands er hann
í lélegu starfi við að dreifa rusl-
pósti.
„Staðreyndin er sú að Stasi-
mönnum farnaðist yfirleitt mjög
vel eftir sameiningu Þýskalands,
mun betur en fólkinu sem þeir
njósnuðu um og ofsóttu; þeir voru
með menntun, vottaða pappíra um
starfsreynslu og síðast en ekki síst
með mikil tengsl.“
Fulltrúar Stasi enn á kreiki
Þetta er ein af óþyrmilegustu
áminningum bókar Funder: Stasi
hvarf ekki fyrir fullt og allt við
fall Berlínarmúrsins og fulltrúar
þess eru enn á kreiki.
„Ein af aðalpersónum bókar-
innar er kona sem reyndi að flýja
yfir vegginn þegar hún var ung-
lingur og þurfti að sitja í fang-
elsi. Eftir sameiningu fór hún að
vinna á útvarpsstöð sem er í eigu
hins opinbera í Savlandi. Yfirmenn
hennar þar voru allir í Stasi og
þeir reyna reglulega að teygja og
toga fréttirnar eftir hentugleika,
ekki síst þær sem snúast um ógn-
arstjórnina gömlu.“