Morgunblaðið - Sunnudagur - 11.01.2015, Síða 54

54 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 11.1. 2015
Menning
Þegar ég hóf vinnuna árið 2012renndi ég ekki grun í aðþetta myndi taka fimm ár af
lífi mínu,“ segir Knut Ødegård, ljóð-
skáld og þýðandi, sem undanfarin
ár hefur helgað sig því verkefni að
þýða eddukvæðin úr íslensku á
norsku. Áætlað er að gefa kvæðin
út í fjórum bindum hjá bókaútgáf-
unni Cappelen Damm í Ósló. Fyrsta
bindi, sem út kom árið 2013, inni-
heldur Völuspá og Hávamál. Í öðru
bindi, sem út kom 2014, eru goða-
kvæðin. En þriðja og fjórða bindi,
sem væntanleg eru árin 2015 og
2016, geyma hetjukvæðin.
„Norska útgáfan byggist á Kon-
ungsbók sem er umfangsmesta
handritið og talið ritað í kringum
1270,“ segir Knut og bendir á að öll
bindin fjögur verði í tvítyngdri út-
gáfu. „Þannig birtast kvæðin á
vinstri síðu bókanna á forníslensku
en endurort á norsku á hægri síðu.
Þetta er til þess gert að norskir les-
endur geti ávallt skoðað frumtext-
ann,“ segir Knut sem sjálfur ritar
ítarlega eftirmála í öllum fjórum
bindum þar sem hann gerir grein
fyrir öllum kvæðunum og skýrir
þau. Vigdís Finnbogadóttir ritaði
formála að fyrsta bindi og norska
leikskáldið Jon Fosse að öðru bindi.
Hvernig kom það til?
„Jon Fosse er náinn vinur minn,
góður starfsbróðir og mikið skáld. Á
síðustu árum hefur hann horft um
öxl, lesið sér mikið til um norrænar
bókmenntir og hefur í hyggju að
skrifa leikrit sem hann byggir á
goðakvæði eddukvæðanna. Hann
hafði eitt sinn á orði við mig að
þessi kvæði væru leikverk, byggð
upp á eintölum og samtölum bæði
tveggja og fleiri radda, þar sem öll
samtölin væru fullskrifuð. Í ljósi
þessa fannst mér gráupplagt að
biðja hann, sem hefur áhuga á þess-
um gamla kveðskap og æ oftar er
nefndur í sambandi við Nóbels-
verðlaunin, að skrifa formála að
öðru bindi og koma hugmyndum
sínum um eddukvæðin sem leiktexta
á framfæri,“ segir Knut og tekur
fram að rétt sé að halda því til haga
að Fosse sé ekki sá fyrsti til að
benda á þessi tengsl eddukvæðanna
og leiklistar sem eigi jafnvel rætur
að rekja til helgisiða fyrir tíma
kristninnar.
„Ég leitaði til frú Vigdísar Finn-
bogadóttur og bað hana að rita for-
málann að fyrsta bindi sem hún og
gerði. Formáli hennar er mjög and-
ríkur, fullur af innsæi og fræðandi.
Ég á Vigdísi margt að þakka. Við
höfum unnið saman að mörgum
mikilvægum verkefnum allt frá
miðjum níunda áratug síðustu
aldar, þegar ég var forstjóri
Norræna hússins í Reykjavík.“
Gjöfull skáldskapur
En hvað kemur til að þú ræðst í
það stórvirki að þýða eddukvæðin
úr íslensku á norsku?
„Samhliða höfundarverki mínu
sem skáld hef ég unnið mikið með
íslenskar bókmenntir, bæði mið-
aldabókmenntir og nútímakveðskap,
jafnt í bundnu máli sem og prósa,
auk þess sem ég hef sent frá mér
tvær fræðibækur um Ísland. Eddu-
kvæðin hafa alltaf verið undirliggj-
andi í vitund minni og minnt á þá
hefð sem ég er hluti af, en þessi
tengsl urðu miklu skýrari þegar ég
settist að á Íslandi fyrir 33 árum.
Eddukvæðin hafa veitt mér inn-
blástur í mínum eigin kveðskap og
sett mark sitt á ljóð mín. Svo kom
að því að ég hugsaði með mér að ég
yrði hreinlega að gefa mér þann
tíma sem það tæki að færa Noregi
nútímaþýðingu á goða- og hetju-
kvæðum eddukvæðanna. Mér fannst
ég skulda bæði Íslandi og Noregi,
báðum ættlöndum mínum, þetta,“
segir Knut og bendir á að flestir
fræðimenn séu sammála um að
eddukvæðin eigi rætur að rekja til
bæði Noregs og Íslands og hugs-
anlega fleiri norrænna landa. „Í ljósi
þessa er réttnefni að tala um eddu-
kvæðin sem samnorrænan bók-
menntaarf. Sérstaða Íslands í þessu
samhengi felst í því að það voru Ís-
lendingar sem skrifuðu kvæðin nið-
ur, en að öðrum kosti hefðu kvæðin
verið glötuð.“
En af hverju fannst þér mikil-
vægt að eddukvæðin væru til á ný-
norsku?
„Svarið er einfalt. Norskan hefur
breyst svo mikið sem mál frá mið-
öldum að enginn núlifandi Norð-
maður getur lesið þessi kvæði án
þess að hafa lært gamla málið eða,
eins og á við um flesta, lesa kvæðin
í þýðingu. Íslenskan hefur líka
breyst umtalsvert, en sem betur fer
eru breytingarnar smávægilegar í
samanburði við þær sem orðið hafa
á norskunni. Það að Íslendingar
hafa varðveitt minnið, hefðina og
kunnáttuna með því að varðveita
tungumál sitt, það er mikilvægasta
framlag Íslendinga til heimsmenn-
ingarinnar,“ segir Knut og bendir á
að hann í þýðingarvinnu sinni hafi
kennt sjálfum sér góða bæði nú-
tíma- og forníslensku.
Var eitthvað í vinnuferlinu sem
kom þér á óvart?
„Já, það var margt. Ég þekkti
Völuspá og Hávamál best og því
kom það mér mjög ánægjulega á
óvart hversu ótrúlega gjöfull skáld-
skapur felst í hinum goðakvæð-
unum. En ég rakst einnig á óþægi-
lega fordóma í garð samkyn-
hneigðra, en ásökun um samkyn-
hneigð var ein sú alvarlegasta sem
hægt var að koma með. Það er slá-
andi að sjá á hversu tæpitungu-
lausan og fólskulegan hátt þessir
fordómar eru tjáðir.
Annað sem ég uppgötvaði líka var
að hversu miklu leyti eddukvæðin
eru þekkingarkvæði um sköpun
heimsins og miðla bæði fyrirbærum
og fyrirboða um heimsendi. Þegar
horft er með þessum augum getur
verið gott að draga þennan eld-
gamla fróðleik fram nú á tímum
þegar við sjáum svo mörg viðvör-
unarmerki um ragnarök.
Þýddur á tæp 35 mál
Um þessar mundir er ég staddur í
miðjum hetjukvæðunum. Ég verð að
viðurkenna að ég hélt að hetjukvæð-
in væru ekki eins áhugaverð og
goðakvæðin. En núna er ég al-
gjörlega heillaður af þessum eld-
gömlu frásögnum sem enduróma
allt aftur til heimsflutninganna
miklu og þess tíma þegar heimur
manneskjunnar var bæði rök- og
dulrænn. Sérhvert kvæði er eins og
glitrandi saga sem rennur inn í
stærri vef þar sem greint er frá
fæðingu og dauða, kærleika og
hatri, svikum og hetjudáð – og ég
leyfi mér að segja að þetta er sam-
anburðarhæft við helstu heims-
bókmenntir.“
Hvað var vandasamast og hvað
skemmtilegast í þýðingarferlinu?
„Það skemmtilegasta hefur verið
að uppgötva nýja kunnáttu, nýja
hugsun, hugmyndir og tákn og fá að
taka þátt í því ferðalagi sem stórar
frásagnir fela ætíð í sér. Um er að
ræða ferðalag inn í ónumin lönd,
þar sem þó er fjallað um eitthvað
sem við þekkjum og alltaf eigum
sameiginlegt. Nóbelsverðlaunahaf-
inn Sigrid Unset orðaði þetta vel
með orðunum „hjörtu mannfólksins
breytast aldrei“.
Það vandasamasta hefur verið að
þýða bæði eins nákvæmlega og
hægt væri en samtímis halda í form,
rím og hrynjandi eddukvæðanna.
Það var ekki alltaf hlaupið að því að
skilja mörg orðanna eða orða-
sambönd, en ég hafði til hliðsjónar
ýmis góð fræðirit og síðan hef ég
óneitanlega notið góðs af því þrek-
virki sem prófessorarnir Jónas
Kristjánsson og Vésteinn Ólason ný-
verið gáfu íslenskum lesendum sem
er ómetanleg gjöf,“ segir Knut og
vísar þar til útgáfu á Eddukvæð-
unum sem út kom í tveimur bindum
í fyrra í ritröðinni Íslensk fornrit,
en Knut fékk aðgang að handriti
Jónasar og Kristjáns fyrir þremur
árum.
„Sá aðgangur var mér ómetanleg
hjálp og ég er Jónasi og Vésteini af-
ar þakklátur fyrir örlæti sitt. Ég hef
notið ómældrar aðstoðar frá Jónasi
heitnum, en hann yfirfór allar þýð-
ingar mínar áður en þær fóru í
prent. Ég er mjög þakklátur Vé-
steini sem er tilbúinn að taka við
því hlutverki. Lærimeistari minn og
helsti ráðgjafi er Jon Gunnar Jør-
gensen, prófessor við Háskólann í
Ósló, en fleiri hafa lagt mér lið og
úr hópi Norðmanna má nefna Oskar
Vistdal lektor sem lengi var sendi-
kennari í Reykjavík.“
Hvað er framundan hjá þér?
„Ég hafði nærri svarað þúsund
verkefni! Skömmu fyrir jól gaf ég
út í Noregi safn prósatexta. Með
haustinu er síðan væntanlegt stórt
ljóðasafn eftir mig hjá Cappelen
Damm. Í vor er von á útgáfu á
ljóðasafni mínu í tyrkneskri þýðingu
þar í landi og síðar á árinu verða
ljóð mín gefin út á hebresku í Ísr-
ael. Ég er það núlifandi norska ljóð-
skáld sem hefur verið þýtt á flest
erlend tungumál, þau munu vera
nálægt 35 talsins. Það gleður mig,
því ég ætla ekki að fara í grafgötur
með það að það er svolítið erfitt að
vita ekki alveg hvar ég heyri til. Ég
er þannig útlendingur í augum bæði
Íslendinga og Norðmanna, en get
snúið því mér í hag, því ég er svo
heppinn að tilheyra bæði Íslandi og
Noregi! Og það geri ég! segir Knut
Ødegård að lokum.
„Eddukvæðin hafa veitt mér innblástur í mínum eigin kveðskap og sett mark sitt á ljóð mín,“ segir Knut Ødegård sem staddur var í Molde á vesturströnd Noregs
þegar viðtalið fór fram. Þar stendur eldgamalt tréhús sem verið hefur í eigu fjölskyldu Knuts kynslóðum saman, en þar er góð vinnuaðstaða fyrir skáldið.
Ljósmynd/Leif Magne Flemmen
EDDUKVÆÐIN GEFIN ÚT Á NORSKU
„Mikilvægasta framlag Íslendinga“
FYRIR ÞREMUR ÁRUM HÓF
KNUT ØDEGÅRD AÐ ÞÝÐA
EDDUKVÆÐIN OG KOMA
ÞAU ÚT Á NÝNORSKU Á
ÁRUNUM 2013 TIL 2016.
HANN SEGIR HOLLT AÐ
DRAGA ELDGAMLAN
FRÓÐLEIK KVÆÐANNA
FRAM Á ÞEIM UMBROTATÍM-
UM SEM NÚ RÍKJA.
Silja Björk Huldudóttir
silja@mbl.is