Morgunblaðið - 12.12.2015, Blaðsíða 28

28 FRÉTTIRInnlent
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 12. DESEMBER 2015
Grænlands, dýpkaði mjög ört þar og fór austur um. Veðrið
skipti um ham á skömmum tíma. Klukkutíma áður en
veðrið skall á á Króknum var sunnanandvari og blíða.
Sannkallað svikalogn. Síðan brast hann á með norðanfár-
viðri með snjókomu,“ segir Magnús.
Hann segir viðlíka veður, kallað Hákonarhretið, hafa
skollið á um páskana 1963, eða 9. apríl, eftir sunnanhlýindi
í sex vikur á undan. Á hálfum sólarhring fór hitinn úr 8-10
gráðum í 10-15 stiga frost. Þá fórust 11 sjómenn á bátum
úti fyrir Norðurlandi, flestir frá Dalvík, og fimm fórust á
vélskipinu Súlunni undan Garðskaga á Reykjanesi. Súlan
var frá Akureyri þannig að óveðrið kom hart niður á Norð-
lendingum það árið. „Þá gerðist það líka að veðrið varð
snarbrjálað á einum klukkutíma.“
Björn Jóhann Björnsson
bjb@mbl.is
„Veðurfræðilega er þetta mjög áhugavert veður og af því
geta veðurfræðingar dregið lærdóm enn þann dag í dag,“
segir Magnús Jónsson, fv. veðurstofustjóri, sem vegna er-
indis á opnum fundi á Sauðárkróki fyrir um 20 árum
kynnti sér mannskaðaveðrið 1935 sér-
staklega. Magnús er fæddur og uppal-
inn á Sauðárkróki og ólst upp með frá-
sögnum heimamanna af þessu mikla
hamfaraveðri sem skyndilega skall á
og olli miklu tjóni.
Að sögn Magnúsar fór kröftug lægð
með hlýju lofti norður um fyrir vestan
land dagana 9. og 10. desember 1935.
Miklar hitaandstæður voru því milli Ís-
lands og Grænlands. Hann bendir á að
síðdegis þann 13. desember hafi verið
3ja gráðu hiti á Vestfjörðum. Í veður-
skeytum um kvöldmatarleytið greindi Veðurstofan frá
lægð við suðvesturströndina sem myndi halda austur um
og þá myndi norðan- og norðaustanátt ná sér með snjó-
komu eða slyddu norðanlands.
Vakandi veðurtungl ekki til staðar
„Góðviðrið sem ríkti um allt norðan- og austanvert land-
ið á þessum föstudegi 13. desember gaf fá eða engin teikn
um hvað var í vændum. Á köldum og hægfara skilahala
lægðarinnar hlýju, sem nú var komin langt norðaustur í
haf, var gerjun í gangi þar sem hann silaðist rólega á
Grænlandssundi,“ segir Magnús en sakleysisleg lægð
nálgaðist landið úr suðvestri og austanáttar fór að gæta
vestur af landinu, samtímis sem hæð yfir Grænlandi þrýsti
köldu loftinu út frá austurströnd Grænlands í átt að Vest-
fjörðum.
Magnús segir að í átökunum milli loftmassanna á Græn-
landssundi hafi orðið til lægð sem með þeirra tíma athug-
unum hafi ekki verið unnt að greina á kortum.
„Vakandi veðurtunglum háloftanna var ekki til að dreifa
á þessum árum. Þessi lægð, sem líklega fæddist á Hala-
miðum, var hins vegar í aðalhlutverki þess ofsaleiks sem
hófst á Vestfjörðum einhvern tímann aðfaranótt 14. des-
ember,“ segir Magnús en engar veðurathuganir voru
gerðar að næturlagi.
Að morgni laugardags sá Veðurstofan betur hvað var að
gerast. Klukkan átta er enn hæg sunnanátt í Skagafirði og
allt austur á Grímseyjarsund, lægð komin í Húnaflóa og 6
vindstig á Blönduósi en komin norðan 10 vindstig og snjó-
koma á Vestfjörðum. Undir hádegi var óveðrið skollið á á
öllu vestanverðu landinu og um kvöldið höfðu lægðirnar
skollið saman. Í samspili við hæðina yfir Grænlandi héldu
lægðirnar við veðurofsanum allt fram á miðjan sunnudag.
Svipar til hamfaraveðurs á páskum 1963
Eins og Magnús bendir réttilega á þá hefði Veðurstofan
getað gefið út viðvaranir fyrr, hefði sú tækni í veðurspám
verið við lýði árið 1935 sem er til staðar í dag. Hann segir
það sama gilda um önnur hamfaraveður allt til ársins 1991,
þegar óveður olli usla í Reykjavík og víðar þann 3. febrúar.
„Ég var á vaktinni þarna daginn áður og náði ekki að
spá því veðri sem varð. Þá höfðum við ekki tölvuspár sem
hægt var að reiða sig á, með sama hætti og gert er í dag.
Enn síður var þessi tækni til staðar 1935. Þá sáu menn
ekki fyrir þessa lægð sem myndaðist milli Vestfjarða og
Sakleysisleg lægð gaf
fá teikn um framhaldið
Magnús
Jónsson
Stóra myndin Svona litu lægðirnar út að morgni laug-
ardagsins 14. desember 1935, samkvæmt veðurkorti
sem Magnús Jónsson bjó til fyrir um 20 árum.
Versnandi Íslandskortið að morgni laugardags, kominn
var stormur og stórhríð á Vestfjörðum en logn í Skaga-
firði. Þessa lægð sáu menn illa fyrir kvöldið áður.
Óveðrið Síðdegis þann 14. desember er skollið á norð-
anbál með snjókomu á öllu vestanverðu landinu. Enn
var blíðuveður á Austurlandi, skúrir og nánast logn.
 Magnús Jónsson, fv. veð-
urstofustjóri, hefur kynnt
sér mannskaðaveðrið 1935
Þetta árið margir muna,
mjöll og bárur ollu grandi,
flakir í sárum fólk af bruna,
falla tárin óstöðvandi.
Blessaðu árin - bið eg hljóður -
bægðu fári elds og hranna,
þerraðu tárin, Guð minn góður,
græddu sárin þjáðra manna.
Þannig orti Ísleifur Gíslason, kaupmaður og hagyrðingur á Sauð-
árkróki, að kvöldi gamlársdags 1935 en jólin voru döpur á Sauð-
árkróki og víðar um land þetta árið. Kvöldið áður, 30. desember,
höfðu níu manns, bæði börn og fullorðnir, farist á jólaskemmtun í
Keflavík og fjöldi særst, en Ísleifur ólst upp á Suðurnesjum.
Margir áttu því um sárt að binda en veðurofsinn kostaði níu
mannslíf í Skagafirði. Lík þriggja sjómanna fundust aldrei en þeirra
er minnst á sérstökum legsteini í Sauðárkrókskirkjugarði auk ann-
arra sjófarenda er hvíla í votri gröf og þeirra sem aldrei hafa fundist.
Atburðanna verður minnst sérstaklega í messu í Sauðárkróks-
kirkju kl. 14 á morgun, sunnudag, hjá sr. Sigríði Gunnarsdóttur.
Margir áttu um sárt að binda um jólin 1935
MINNINGARSTUND VIÐ MESSU Í SAUÐÁRKRÓKSKIRKJU Á MORGUN
Sauðárkrókskirkja Messað á morgun.
Norðurlands,
Sveinn Þorvalds-
son, er þótti einn
fremsti skákmað-
ur landsins á þeim
tíma, aðeins 26
ára. Örlögin hög-
uðu því svo að
Sveinn fór í róð-
urinn í forföllum
annars manns.
Hafði móðir
Sveins þrábeðið hann um að fara
hvergi. Sveinn var ókvæntur og barn-
laus en það segir dálitla sögu um áhrif
svona atburðar á lítið samfélag að
Skákfélag Sauðárkróks lagðist niður í
mörg ár á eftir.
Missti eiginmann og bróður
Mannskaðaveðrið hafði mikil áhrif
víðar um land. Á Breiðafjarðarsvæð-
inu fórust alls þrír bátar með sjö
manns um borð; einn við Barða-
strönd, annar við Elliðaey og sá þriðji
skammt undan Fellsströnd í
Hvammsfirði. Á Faxaflóa fórst vél-
báturinn Kjartan Ólafsson frá Akra-
nesi, með fjóra um borð, og í Vest-
mannaeyjahöfn drukknaði einn
maður er bát hvolfdi þar. Þá fórust
feðgar á báti frá Látraströnd í utan-
verðum Eyjafirði og háseti úr áhöfn
togarans Sviða frá Hafnarfirði
drukknaði er hann féll frá borði í
stórsjó við Aðalvík á Vestfjörðum.
Mannskaðar og óhöpp eru nánar
listuð á kortinu á fremri síðu en
óveðrið varð einnig til þess að menn
urðu úti í stórhríðinni. Tveir menn í
Skagafirði skiluðu sér ekki heim, eftir
að hafa lagt af stað fótgangandi áður
en veðrið skall á. Annar þeirra var frá
Hvammskoti og hafði lagt af stað frá
Heiði í Gönguskörðum og ætlað yfir
Laxárdalsheiði.
Hinn var bóndi á Fagranesi, sem
varð úti á Reykjaströnd. Mikill harm-
ur var kveðinn að Fagranesi þennan
dag því mágur bóndans, sem einnig
bjó á Fagranesi, var meðal bátsverja
á Öldunni. Ekkjan á Fagranesi missti
því bæði eiginmann og bróður í veðr-
inu og þrjú ung börn hennar urðu föð-
urlaus.
Einn maður varð úti skammt frá
Svalbarðseyri, eftir að hafa ásamt
tveimur öðrum fest bíl á leið þeirra
frá Akureyri. Bíllinn festist við Ytri-
Varðgjá og bílstjórinn ákvað að fá
húsaskjól á bænum. Hinir tveir héldu
áfram göngu sinni til Svalbarðseyrar
en stórhríðin var slík að annar mann-
anna gafst upp, þrotinn að kröftum,
eins og sagði í frétt Morgunblaðsins.
Hafði félagi mannsins þá borið hann á
höndum sér um stund.
Þá hné maður niður örendur við
bæinn Grænumýrarkot innst í Hrúta-
firði, uppundir Holtavörðuheiði.
Hafði hann verið að smala fé bróður
síns heim undan óveðrinu.
Víða um norðan- og vestanvert
landið varð mikið tjón, sem fyrr segir.
Bátar og skip slitnuðu frá bryggju í
Reykjavík og á Reykjanesi, bátur
sökk í Keflavíkurhöfn, háseti á Geir
goða féll útbyrðis en var bjargað,
bílar festust á heiðum, þak fuku af
húsum, sjór gekk á land, brimgarðar
sópuðust burtu og þannig mætti lengi
telja. Nokkurra báta til viðbótar var
saknað og víðtæk leit gerð þegar veð-
ur gekk niður. Þeir komu loks í leit-
irnar, m.a. bátur frá Ólafsfirði með
þrjá um borð. Áhöfn hans komst í
land í Héðinsfirði og gekk þaðan til
Ólafsfjarðar við illan leik.
Ljósmynd/Úr einkasafni Guðnýjar Þ.
Njörður SK-130 Sigurjón Pétursson
bátsformaður, lengst t.h., fórst í
óveðrinu. Lengst t.v. er Þórður P.
Sighvats. Ókunnur í miðju.
Ljósmynd/Úr einkasafni Guðnýjar Þórðardóttur
Bátar Leiftrið SK-136, í eigu Pálma Sighvatssonar, var einn þeirra báta sem
sluppu undan óveðrinu 14. des. 1935. Við bátinn er Sighvatur Pétursson.
Sveinn
Þorvaldsson