Morgunblaðið - 28.07.2016, Blaðsíða 18

18
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 28. JÚLÍ 2016
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Ógnaröldríkir nú íEvrópu.
Hin skelfilega
árás á kirkju í
Normandí í fyrradag, þar
sem prestur var skorinn á
háls, markaði sjötta hryðju-
verkið sem framið hefur ver-
ið í Frakklandi og Þýska-
landi á síðustu tveimur
vikum og hið fimmta sem
hægt var að rekja með ein-
hverjum hætti til hryðju-
verkasamtakanna Ríkis ísl-
ams.
Hafa má í huga, að þetta
er ekki í fyrsta sinn, sem
Evrópa stendur frammi fyr-
ir hryðjuverkavá. Hreyf-
ingar anarkista voru til að
mynda skæðar víða á 19. og
framanverðri 20. öld, og í
umróti kalda stríðsins
spruttu upp margar hryðju-
verkahreyfingar um Vestur-
Evrópu, sem höfðu einhver
tengsl eða hugmyndafræði-
lega samleið með Sovétríkj-
unum.
Rauðu herdeildirnar á
Ítalíu, Baader-Meinhof í
Þýskalandi og Írski lýðveld-
isherinn í Bretlandi, svo
dæmi séu nefnd, áttu þannig
í áralangri baráttu, sem
kostaði fjölda mannslífa.
Flestar fjöruðu þessar
hreyfingar út fljótlega eftir
fall Sovétríkjanna, eða sótt-
ust eftir friðsamlegri lausn-
um á baráttumálum sínum.
Á sama tíma urðu ríki
Evrópu færari í að takast á
við og berjast gegn hryðju-
verkavánni. Leyniþjónustur
ríkjanna gátu njósnað um
hreyfingarnar og reynt að
trufla starfsemi þeirra innan
frá, auk þess sem eftirlit
með slíkum samtökum varð
fullkomnara. Skotmörk
samtakanna urðu fyrir-
sjáanlegri og í sumum til-
fellum sýndu þau þá kurteisi
að hringja á undan sér til
þess að reyna að draga úr
mannfalli.
Árásir síðustu vikna falla í
annað mót en það sem tíðk-
aðist á tímum kalda stríðs-
ins. Allar árásirnar eiga það
sameiginlegt að ofbeldis-
mennirnir hafa verið „ein-
stæðingar“ eða „einmana
úlfar“, sem skipuleggja og
fremja glæp sinn einir síns
liðs, eða í mesta lagi með fá-
einum öðrum, án neinna
beinna tengsla við stærri
samtök.
Það er illmögulegt að verj-
ast slíkri vá, því að samhliða
þeirri breytingu, að „ein-
stæðingarnir“
fremja illvirki sín
í nafni hinna
stærri samtaka
frekar en að sam-
tökin sjálf standi að þeim
með beinum hætti, hefur
þröskuldur ofbeldisins
lækkað svo um munar. Allir
eru ásættanleg skotmörk, og
nánast engin leið er að segja
til um hvar næsti ofbeldis-
maður ákveður að láta til
skarar skríða, þó að vissu-
lega megi greina ákveðin
mynstur í árásunum.
Þá er ekki víst að þær
lausnir sem helst myndu
duga séu ásættanlegar fyrir
samfélög sem vilja vera opin
og frjáls. Þýsk yfirvöld ætla
sér nú til að mynda að auka
eftirlit á flugvöllum og lest-
arstöðvum við suðurlanda-
mæri Þýskalands, en ill-
mögulegt er að ætla sér að
koma í veg fyrir árásir eins
og þá sem varð við Würz-
burg, þar sem unglingur
með sveðju réðst á farþega í
lest, nema með öryggisleit á
borð við þá sem tíðkast á
flugvöllum. Slíkt myndi gera
lestarsamgöngur mjög tíma-
frekar og óhagkvæmar, að
því ónefndu að þá myndu
árásarmennirnir aðeins
færa sig annað þar sem fólk
kemur saman.
Þá er oft erfitt að ætla sér
að greina fyrirfram hvaða
einstaklingar það eru, sem
líklegir eru til þess að valda
nærumhverfi sínu skaða.
Eftir á er oft hægt að benda
á atriði, líkt og að viðkom-
andi hafi tekið út ákveðnar
bækur á bókasafni, eða spil-
að tiltekna gerð tölvuleikja,
eða leitað að vissu efni á net-
inu. Gallinn er bara sá, að
fjölmargir aðrir einstakling-
ar lesa sömu bækur og fara á
sömu heimasíður án þess að
þeir grípi til ofbeldis eða
hafi nokkurn hug á að gera
það. Niðurstaðan gæti orðið
óbærilegt þjóðfélag, ef vest-
ræn ríki færu að herða eft-
irlit sitt með „hugrenninga-
glæpum“ af því tagi.
Í millitíðinni er þó eitt,
sem gæti komið að einhverju
haldi. Líkt og starfsemi
hryðjuverkasamtakanna
fjaraði út eftir fall Sovétríkj-
anna, eru ágætar líkur á að
draga myndi úr árásum
„einstæðinganna“ ef þeir
hefðu ekki lengur beina
hvatningu til ofbeldis frá
Ríki íslams. Endalokum
samtakanna þarf því að flýta
svo sem auðið er.
Hvernig á að takast
á við hina nýju vá?}Skálmöld í Evrópu
U
ppátækið þótti álíka fáránlegt og
að ætla sér að reisa stiga til
tunglsins. Fyrir 150 árum var
fyrsti sæstrengurinn lagður yfir
Atlantshafið. Verkið var einka-
framtak og hafði ekki gengið áfallalaust. Marg-
ir töpuðu háum upphæðum. En þegar því lauk
27. júlí 1867 hafði tónninn breyst og nú töluðu
fjölmiðlar um áttunda undur veraldar.
Sæstrengurinn breytti heiminum. Nú mátti
á augabragði senda símskeyti yfir Atlantshafið
og eiga samskipti, sem áður tóku marga daga. Í
upprifjun þýska vikublaðsins Die Zeit á þess-
um tímamótum kemur fram að í lok næsta ára-
tugar hafði verið lagt net kapla frá Evrópu til
Indlands, Suðaustur-Asíu, Ástralíu, Róm-
önsku-Ameríku og Suður-Afríku. Um aldamótin 1900 voru
komnir 12 kaplar yfir Atlantshafið. Í fyrstu var aðeins
hægt að senda nokkur skeyti á dag um Atlantshafsstreng-
inn, en tækninni fór fram. Árið 1869 var 321 skeyti sent á
viku, en 1903 fóru 10 þúsund sendingar á dag yfir hafið.
Þetta voru tímamót í viðskiptum og samskiptum þjóða.
Var talað um að nú væri fréttaflutningur ekki lengur háð-
ur því hversu hratt sá sem flytti fréttirnar kæmist yfir.
Tekist hefði að leysa upp tíma og rúm.
Í Die Zeit er rifjað upp að Napóleon III. Frakklands-
keisari hafi fagnað þessum tímamótum vegna þess að nú
mætti leiðrétta allan misskilning í samskiptum þjóða með
einu símskeyti. Heimsveldi sáu í sæstrengnum tæki til að
auðvelda stjórn nýlendna, en símskeytatæknin og sækapl-
arnir nýttust einnig þeim, sem börðust gegn
nýlenduveldunum.
Seinni tíma hagfræðingar hafa sagt að með
sæstrengnum hafi grunnurinn verið lagður að
kapítalismanum. Hægt var að senda upplýs-
ingar um gengi hlutabréfa í kauphöllum og
markaðsverð á hrávöru um allan heim nánast í
rauntíma. Þetta gerbreytti forsendum versl-
unar og viðskipta.
Hrifningin fyrst eftir að sæstrengurinn var
lagður kann að kalla fram bros þegar svo er
komið að hver einasti jarðarbúi getur verið í
beinni útsendingu öllum stundum þannig að
allir jarðarbúar geti fylgst með hafi þeir
áhuga. Hins vegar eru engar ýkjur að halda
því fram að með þessum þrjú þúsund kíló-
metra sæstreng hafi heimurinn byrjað að skreppa saman
fyrir alvöru og má spyrja hvort þessi tímamót hafi verið
meiri bylting en tilkoma netsins.
Talað er um að félagsvefurinn Twitter, sem leyfir aðeins
140 slög í færslu, sé frumkvöðull hins knappa stíls, en
hann kom til sögunnar löngu áður eins og orðið símskeyta-
stíll ber vitni. Hvert orð í símskeyti kostaði skildinginn og
því lítið svigrúm fyrir þrotlausar vífillengjur og málaleng-
ingar.
Síðar kom hin þráðlausa tækni til sögunnar og dró þá úr
mikilvægi sæstrengjanna í samskiptum. Ekki má hins
vegar gleyma því að þeir gegna enn stóru hlutverki í að
flytja gögn og upplýsingar landa í millum, einni og hálfri
öld síðar. kbl@mbl.is
Karl Blöndal
Pistill
Áttunda undur veraldar
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen
FRÉTTASKÝRING
Börkur Gunnarsson
borkur@mbl.is
Við erum að undirbúa tökurá Game of Thrones semverður mjög líklega tekinupp í vetur,“ segir Einar
Sveinn Þórðarson, meðeigandi í
Pegasus, sem er eitt af mörgum ís-
lenskum fyrirtækjum sem hefur
gengið vel í því að þjónusta erlend
kvikmyndaframleiðslufyrirtæki hér
á landi. „Svo bíðum við eftir því að
sjá hvort Fortitude-sjónvarpsþætt-
irnir verði áfram í framleiðslu, okkur
hefur gengið vel með þá vinnu. En í
augnablikinu erum við að vinna við
bandarískar auglýsingar.
Það er reyndar orðið vandamál
í dag að núna er erfitt að fara með
stóran hóp út á land uppá að koma
fólki fyrir á sama gististað. Meira að
segja þótt það séu smærri hópar
einsog 15 manns. Við vorum með
þannig smá hóp í ljósmyndaverkefni
fyrir nokkrum vikum og þurftum að
dreifa fólki um sveitina til að það
gæti sofið.“
Frá hálfum til fimm milljarða
Þau fyrirtæki sem hafa verið
fremst í að aðstoða erlend fyrirtæki
eru Truenorth, Saga Film og Pegas-
us. Veltan hjá þessum fyrirtækjum
getur rokkað mjög milli ára, sér-
staklega hjá Truenorth sem ein-
blínir á þessa þjónustu, en hin tvö
fyrirtækin eru líka töluvert í ís-
lenskri framleiðslu. Hjá Truenorth
getur veltan verið nálægt hálfum
milljarði eitt árið en um fimm millj-
arðar þegar vel gengur.
Þannig verða þessi fyrirtæki að
vera einsog harmonikka á mark-
aðnum.
Saga Film var að ljúka við að-
stoð við norska raunveruleikaþætti
sem nefnast Super Human og skilaði
fyrirtækinu yfir hundrað milljónum í
kassann. Forstjóri fyrirtækisins,
Guðný Guðjónsdóttir, segir að það
sé ekki bara náttúran sem dregur
að. „Það kemur tvennt annað til sem
er mikilvægt og það er endurgreiðsl-
an og reynslumikið fólk í bransanum
á Íslandi.“
En fram til þessa hefur verið
20% endurgreiðsla úr ríkissjóði en
nýlega voru samþykkt lög sem leyfa
25% endurgreiðslu úr ríkissjóði. Þau
lög munu taka gildi um áramót.
Fæst erlendu fyrirtækjanna
myndu koma með framleiðslu sína
hingað ef ekki væri fyrir þessa end-
urgreiðslu en flest lönd í kringum
okkur bjóða upp á endurgreiðslu, Ír-
land býður uppá 32% og mörg lönd
hafa lengi verið með 25%, einsog
Kanada, Nýja-Sjáland og Bretland.
„Áhuginn hefur aukist mikið
undanfarin ár,“ segir Guðný hjá
Saga Film. „Mér sýnist hann ekki
vera að minnka. Krónan er að
styrkjast en aftur á móti er endur-
greiðslan að hækka.
Ég var í Los Angeles um dag-
inn að hitta stóru stúdíóin og þau
voru mjög áhugasöm. Ísland er
ennþá mjög vinsælt.“
En þetta gengur ekki bara út á
stóru verkefnin?
„Nei, alls ekki. Við erum núna
að vinna með nokkrar bandarískar
auglýsingar en erum að fara að ein-
beita okkur að íslenskum sjónvarps-
þáttum í vetur, sem skrifaðir eru af
Stellu Blómkvist.
Ferðamálastofa lét
gera könnun á því hvers-
vegna ferðamenn veldu Ís-
land sem áfangastað. 20%
þátttakenda sögðu að það
væri vegna þess að þau
hefðu séð íslenska nátt-
úru í bíómynd, sjónvarps-
þáttum eða auglýsingum.“
En þess má geta að tekjur af
ferðamönnum fara að nálgast
400 milljarða á ári.
Miklar sveiflur á
tekjum að utan
Hollywood Myndin um Mitty er ein af þeim sem hefði aldrei komið til Ís-
lands nema út af endurgreiðslunni sem mun aukast úr 20% í 25% í lok árs.
Upphaflega var gert ráð fyrir því
að aðeins erlend verkefni fengju
endurgreitt 20% af framleiðslu-
kostnaði en síðan fékk íslensk
kvikmyndagerð inngöngu í kerfið
árið 2001.
Þetta er búið að taka langan
tíma að fá erlendu verkefnin inn í
landið og flestir tala um að þetta
hafi fyrst hafist árið 2012. Árið
2013 var síðan stóra Hollywood-
árið þegar Interstellar, Oblivion,
Noah, Thor II, Mitty og fleiri
bandarísk verkefni komu til
landsins.
Fyrir utan hvað framleið-
endur og framkvæmda-
stjórar myndanna hafa
verið ánægðir með sam-
starfið við ís-
lensk fyrir-
tæki má ekki
gleyma aug-
lýsingamætti
stórstjarn-
anna á meðal aðdáenda
sinna, en hann er gríð-
arlegur.
Stórstjörnur
ánægðar
HOLLYWOOD HEILLAÐ