Morgunblaðið - 21.09.2017, Blaðsíða 30

30 FRÉTTIRInnlent
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 21. SEPTEMBER 2017
SÖGUÞRÆÐIR
Guðmundur Magnússon
gudmundur@mbl.is
„Ef Íslendingar gleyma André Cour-
mont eru þeir hættir að vera sagna-
þjóð, hættir að unna ævintýrum. Þá
eru þeir á leiðinni að gleyma sjálfum
sér.“ Svo mælti Sigurður Nordal pró-
fessor þegar hann í tímaritsgrein árið
1924 minntist franska ræðismannsins
og háskólakennarans sem heillað
hafði Íslendinga með óvenjulegum
tökum á íslenskri tungu og þekkingu
á bókmenntum landsins, fornum og
nýjum. Courmont hafði dvalist hér
tvívegis, fyrst sem frönskukennari
við Háskóla Íslands 1911 til 1913, og
síðar sem ræðismaður Frakklands
frá 1917 til 1923. Hann hafði stofnað
til kynna við marga helstu andans
menn þjóðarinnar og stjórnmála-
leiðtoga, og ferðast um landið vítt og
breitt og hvarvetna verið aufúsugest-
ur.
Það varð öllum sem til hans þekktu
mikið áfall þegar þær fréttir bárust
hingað til lands í desember 1923,
rúmum mánuði eftir brottför hans, að
hann væri látinn, aðeins 33 ára að
aldri. „Ekkert er getið um hvert
banameinið hafi verið,“ sagði Morg-
unblaðið í frétt um lát hans. En það
spurðist innan tíðar, þótt ekki væri
um það skrifað, að Courmont hefði
fyrirfarið sér. Sú saga gekk að þetta
hefði hann gert því hann fékk ekki ís-
lenskrar stúlku sem hann elskaði.
Vildi giftast Svanhildi
Nýlega greindi Þorsteinn Sæ-
mundsson stjörnufræðingur frá því í
erindi sem hann flutti fyrir vistmenn
á Grund að stúlkan sem Courmont
elskaði hefði verið móðir sín, Svan-
hildur (1905-1966), dóttir þjóðskálds-
ins Þorsteins Erlingssonar. Svanhild-
ur þótti óvenju fríð og völdust margar
myndir af henni á póstkort þegar hún
var ung. Hún átti fjölda aðdáenda,
bæði hérlendis og erlendis, en hún
var mikil málamanneskja og kunni
fjölda tungumála.
„Ensku og frönsku lærði mamma í
tímum hjá franska konsúlnum André
Courmont,“ segir Þorsteinn í erind-
inu sem hann hefur góðfúslega leyft
Morgunblaðinu að vitna í. „Samskipti
þeirra Courmonts eru sérstakur kafli
í lífi mömmu. Um þau hefur mikið
verið skrafað á liðinni tíð en lítið sem
ekkert fært í letur. Courmont var ein-
stakur tungumálamaður sem tileink-
aði sér íslensku svo vel að enginn út-
lendingur mun hafa náð slíkri færni
nema ef til vill Daninn Rasmus
Kristian Rask, einhver mesti mála-
snillingur 19. aldar,“ segir Þorsteinn
og getur þess að eitt nýyrði í íslensku
sé frá Courmont komið. Er það orðið
„litróf“ sem er þýðing á erlenda orð-
inu „spectrum“. Courmont mun hafa
lært íslensku hjá Þorsteini Erlings-
syni, en íbúð og skrifstofa franska
ræðismannsins var við Skálholtsstíg,
steinsnar frá húsi Þorsteins við Þing-
holtsstræti. Í húsinu við Skálholtsstíg
er nú íbúð sendiherra Frakka á Ís-
landi.
Síðan segir Þorsteinn í erindinu:
„Árið 1920, þegar mamma er á 15. ári,
verður Courmont heillaður af henni.
Hann segir við mömmu að hún sé feg-
ursta stúlka sem hann hafi séð og
býðst til að kenna henni frönsku. Það
verður úr að mamma lærir hjá honum
frönsku og einnig ensku, en Cour-
mont hafði meistarapróf í því máli frá
Oxfordháskóla. Varðveist hefur fjöldi
bréfa sem Courmont skrifaði
mömmu, fyrst á ensku og íslensku,
síðan á frönsku og stundum á öllum
þremur málunum í sama bréfi. Á
rösklega tveggja ára tímabili hef ég
fundið 65 bréf og skeyti til mömmu
frá Courmont. Bréfaskriftirnar stafa
sumpart af ferðalögum þeirra hvors
um sig, en bréfafjöldinn er samt með
ólíkindum. Í síðustu bréfunum kemur
fram að Courmont hafi viljað kvæn-
ast mömmu en hún ekki viljað sam-
þykkja það þótt hann væri henni
mjög kær. Foreldrar hans voru líka
andvíg slíkum ráðahag þar sem þau
höfðu ætlað honum annað kvonfang.“
Fyrstu litljósmyndirnar
Courmont, sem var af auðugu fólki
kominn, átti ljósmyndavél og tók
fjölda mynda þegar hann dvaldist
hér. Meðal þeirra eru fyrstu litmynd-
irnar sem teknar voru hér á landi.
Nokkrar þeirra eru af Svanhildi og
hafa þær sem hér birtast ekki sést áð-
ur.
Þegar tíðindin um andlát Cour-
monts spurðust til Íslands urðu
margir til að syrgja hann. „Dagblaðið
Tíminn helgaði forsíðuna minning-
argrein um Courmont eftir ritstjór-
ann, Jónas frá Hriflu, sem kynnst
hafði Courmont í París veturinn 1910
til 1911. Er það sennilega einsdæmi
að erlendur maður sé þannig heiðr-
aður í íslensku dagblaði,“ segir Þor-
steinn. Þá fjallaði Sigurður Nordal
um Courmont og störf hans í langri
ritgerð.
„Sú saga gekk staflaust að Cour-
mont hefði fyrirfarið sér vegna þess
að hann fékk ekki að eiga móður
mína, en ég hygg að fleira hafi komið
til. Þessi mikli gáfumaður gekk ekki
heill til skógar. Hann hafði særst al-
varlega í heimsstyrjöldinni fyrri, og
þótt hann næði sér smám saman lík-
amlega er sennilegt að andlega áfallið
hafi orðið varanlegra. Síðasta árið
hans á Íslandi einkenndist af miklu
þunglyndi.“
Þorsteinn segir að fréttin um frá-
fall Courmonts hafði valdið móður
hans mikilli sorg. Hún var þá 18 ára
gömul. Hún kynntist síðar Sæmundi
Stefánssyni og gengu þau í hjóna-
band 1932. Svanhildur starfaði í mörg
ár á skrifstofu Alþingis. Árið 1943 gaf
hún út smásagnasafn, Álfaslóðir, sem
fékk góðar viðtökur. Ekki varð af
frekari útgáfu, en þegar hún lést lét
hún eftir sig þrettán óbirtar smásög-
ur. Synir hennar hafa nýlega gefið
þær út undir heitinu Veðrabrigði.
Ást og örlög ræðismanns
 Franski ræðismaðurinn André Courmont heillaðist af landi og þjóð  Vinur helstu andans manna
 Varð ástfanginn af dóttur Þorsteins Erlingssonar skálds  Sneri vonsvikinn heim og fyrirfór sér
Ljósmynd/André Courmont
Rómantík Courmont tók þessa mynd af Svanhildi Þorsteinsdóttur árið 1922
í ræðismannsbústaðnum. Hann var gjörsamlega heillaður af henni.
Ljósmynd/André Courmont
Hjá Courmont Svanhildur Þorsteinsdóttir Erlingssonar ásamt vinkonu sinni fyrir framan ræðismannsbústað Frakka við Skálholtsstíg, nú sendiherrabú-
stað, á fallegum sumardegi í byrjun þriðja áratugarins. Þetta er ein af fyrstu litmyndunum sem teknar voru hér á landi.
Morgunblaðið/RAX
Sendibréfin Þorsteinn Sæmundsson með bréfin sem Courmont skrifaði
móður hans. Þau kynntust þegar hún var á 15. ári og var kært á milli þeirra.
André Courmont var þriðji ræð-
ismaðurinn sem Frakkar sendu til
Íslands. Margvísleg tengsl höfðu
verið á milli þjóðanna um langt
skeið og Frakkar m.a. rekið hér
spítala til að þjóna stórum fisk-
veiðiflota sínum við Íslands-
strendur. Fyrsta verkefni hans
1917 var að semja við stjórnvöld og
útgerðarmenn um kaup á næstum
öllum togurum landsins. Frakkar
þurftu á öflugum skipakosti að
halda vegna styrjaldarinnar í Evr-
ópu. Sjálfur hafði Courmont tekið
þátt í stríðinu og særst alvarlega
sumarið 1915. Þegar hann hafði
jafnað sig voru honum fengin önn-
ur störf sem leiddu til Íslandsfar-
arinnar. Taldi franska stjórnin
miklu skipta að hafa hér á stríðs-
árunum vel hæfan og kunnugan
mann og var þá enginn hæfari en
Courmont. Hann var afar máttfar-
inn er hann kom og heilsaði lengi
með vinstri hendi vegna mátt-
leysis í hægri hendi. En brátt fékk
hann fullan styrkleika og kvað Ís-
land hafa gefið sér lífið að nýju.
Hér dvaldi hann næstu sex árin.
Keypti nær alla togarana
ÞRIÐJI RÆÐISMAÐUR FRAKKA Á ÍSLANDI
Courmont Hann var kennari við Háskóla
Íslands og seinna ræðismaður Frakka.