Fiskifréttir - 14.12.2001, Blaðsíða 42

42
FISKIFRÉTTIR 14. desember 2001
HVALVEIÐAR
viðureignum Svíanna við ramm-
eflda Islendinga sem létu þá ekkert
eiga hjá sér. I ævisögu Magnúsar
Gíslasonar sem vann á hval-
vinnslustöð Lauretz Bergs á Fram-
nesi í Dýrafirði á þessum tíma
kemur fram að þar var helsta tóm-
stundagaman manna að fá lánaða
árabáta og róa yfir fjörðinn til
Þingeyrar. Þangað fóru Norðmenn-
irnir til þess að fá sér á flöskuna.
„En Islendingar gerðu lítið af því.
Þeir fóru stundum á sunnudögum
eitthvað til bæja þar í kring, og
voru það helst Dýrfirðingar, sem
unnu þar um sumarið," segir hann.
Frásögn Magnúsar ber það með
sér að stöðin á Framnesi hefur ekki
verið eins vel búin tækjum og stöð-
in á Sólbakka. Þegar hvalveiðibát-
ar komu þangað inn með hvali var
þeim lagt við bauju fyrir framan
stöðina og urðu flensararnir að
sæta sjávarföllum við skurðinn.
Flutt frá Vestfjörðum
til Austfjarða
Aldamótaárið 1900 var svo
komið að segja mátti að búið væri
að gjöreyða öllum hval við Vest-
firði og voru hvalveiðiskipin farin
að sækja langt austur með Norður-
landi og öfluðu miklu minna en
áður. Fóru Norðmennirnir þá að
hugsa sér til hreyfings. Enn var
töluverð hvalagengd við Austfirði
og lá því beint við fyrir þá að flytja
starfsemi sína þangað. Vorið 1901
lét útgerð Ellefsens hefjast handa
við að reisa stöð í Mjóafirði,
Lauretz Berg varð sér einnig út um
aðstöðu eystra og raunar fleiri út-
gerðarmenn. Þau urðu endalok
stórverksmiðjunnar á Sólbakka að
6. ágúst árið 1901 kviknaði í henni
og brann hún til kaldra kola á
skömmum tíma. Bryggjurnar og
vinnslusvæðið við þær stóðu þó
eftir, svo og íbúðarhús Norðmann-
anna og nokkrir kofar. Þegar þetta
gerðist var vertíðin í gangi og þótt
hún væri heldur aum þurfti að
vinna þá hvali sem komu að landi.
Það sem eftir lifði vertíðarinnar var
farið með þá á stöðina í Framnesi
og á fleiri stöðvar þar vestra. Ekki
kom til greina að endurbyggja
stöðina á Sólbakka, þar sem aflinn
var orðinn svo lítill að auðséð þótti
að fyrir því var enginn fjárhagsleg-
ur grundvöllur. Var þar með lokið
þætti norskra hvalveiðimanna við
Vestfirði. Þar höfðu þeir farið ráns-
hendi um hvalaslóðir og engu eirt.
Meira að segja hvalkýrnar sem
Arnfirðingar litu nánast á eins og
húsdýrin sín urðu bráð þeirra.
Það tók Norðmennina ekki lang-
an tíma að koma sér fyrir á Aust-
fjörðum og þar ráku þeir veiðar og
vinnslu með svipuðu sniði og verið
hafði er þeir voru fyrir vestan.
Langstærsta vinnslan var í eigu
Ellefsens og var hún við Asknes í
Mjóafirði og var getum að því leitt
að um tíma hefði hún verið stærsta
hvalvinnslustöð í heimi. Þar voru
reist 22 verksmiðju, - geymslu- og
íbúðarhús og dráttarbrautir fyrir 7
hvalveiðibáta. Þegar mest var um
að vera voru starfsmenn stöðvar-
innar í Asknesi um 400, flestir
þeirra komu frá Noregi en Islend-
..
mmisk? 3 22
Stöðvarhúsin í Asknesi í Mjó-
afirði. Þetta þóttu miklar
byggingar og glæsilegar á
sínum tíma.
Hvalur flensaður í
Asknesstöðinni. Oft var
farið að slá verulega í
hræin er þau komu til
vinnslu.
Hvalhræ í flæðarmál-
inu við stöðina að
Svínaskálastekk við
Reyðarfjörð.
ingar sem störfuðu hjá stöðinni
voru flestir um 100 talsins. Önnur
hvalveiðistöð var við Hamarsvík
við fjarðarbotn Mjóafjarðar sunn-
anverðan og umfangsmikil vinnsla
var einnig um tíma í stöðvum sem
reistar voru í Reyðarfirði og Hellis-
firði.
Ótrúleg umgengni
Norsku hvalveiðimennirnir
höfðu talið sig komast í feitt er þeir
hófu veiðar frá Vestfjörðum en enn
betur gekk þó hjá þeim í byrjun
fyrir austan. Vertíðin 1902 sem
stóð frá apríl og fram í miðjan sept-
ember mun hafa gefið mesta afla
sem sögur fara af hér við land en
þá veiddust 483 hvalir. Þá var verk-
smiðja Ellefsens á Asknesi ekki
enn orðin fullbúin og gat engan
veginn tekið við öllu sem þangað
barst. Var þá lögð áhersla á að
hirða spikið og það verðmætasta af
hvalnum en sjálfum hvalskrokkn-
um var síðan ýtt aftur út í sjó og
lágu oft hrannir af dauðum hval í
flæðarmálinu og rotnuðu þar. Bar
nokkuð á því að búfénaður sótti í
hvalinn og var það nokkuð títt að
skepnur veiktust af því áti og drá-
pust. Slíkt hið sama hafði gerst á
Vestfjörðum þegar veiðin var mest
þar. Þá voru þar oft hrannir af hval-
skrokkum í fjöruborðinu, sem
skepnur gengu í, urðu veikar af og
drápust. Varð það til þess að árið
1896 voru sett lög sem kváðu á um
að hvalveiðimönnum væri skylt að
hreinsa allar fjörur einu sinni í
mánuði og hafa lóðir stöðva sinnar
girtar þannig að skepnur ættu ekki
aðgang að þeim. Ekki var lögum
þessum framfylgt heldur lágu
skrokkarnir í fjörunni og voru hléin
sem þar urðu notuð til þess að
draga skrokkana í land til vinnslu.
Fyrir kom þó að hræin voru hengd
aftan í hvalbátana þegar þeir héldu
út og sleppt þegar komið var hæfi-
lega langt frá landi að mati skip-
stjórnarmanna. En ljóst má vera að
sóðaleg umgengni hefur verið á
nánast öllum hvalveiðistöðvunum,
bæði fyrir vestan og austan. Þannig
getur Þorvaldur Thoroddsen þess í
ferðasögu frá Vestfjörðum sem
birtist árið 1888 að þegar hann
kom í Álftafjörð hafi hann fljótt
orðið var við að öll fjaran var þak-
in af „hvalþvesti og innýflum; er
það allt maðkað og úldið og leggur
ódauninn langar leiðir á móti
manni.“ Daninn Daniel Bruun sem
ferðaðist um Island kringum alda-
mótin og skrifaði síðan bækur um
þær ferðir minnist einnig á óþefínn
og illa umgengni við hvalstöðvarn-
ar og segir um ferð sína að hval-
stöðinni í Hellisfirði á Austfjörðum
árið 1901 að þegar báturinn sem
flutti hann þangað nálgaðist stöð-
ina hafi hann siglt í gegnum blóð-
rauðan sjó. Stöðin var var þá ekki
fullbyggð og hafði verið gripið til
þess ráðs að leggja hvalhræjunum
við dufl inni á víkinni. „Aldrei
mun ég gleyma þeirri sýn, sem við
mér blasti. Um það bil hundrað af
þessum risaskepnum hafsins lágu
bundnar með taugum í land. Hæg
undiraldan vaggaði þeim hægt upp
og niður og frá þeim lagði hræði-
legan óþef.“
Eftir aflasumarið mikla,1902,
var tekin upp sú nýlunda í verk-
smiðjunni á Asknesi að hún var
starfrækt allan veturinn. Unnu
menn þá við að ná upp hræjunum
úr fjöru og flæðarmáli, brytja þau
og sjóða. Var það heldur sóðalegt
og erfitt starf. Var kjötið eins og
mykjuklessa þegar hlýtt var í veðri
og af því gífurlegur óþefur en þeg-
ar frysti þurfti hins vegar að nota
allskonar tilfæringar til þess að ná
því í sundur og koma stykkjunum í
verksmiðjuna.
Vinnsluaðferðir í Asknesi og
raunar öllum verksmiðjunum var
mjög áþekk því sem verið hafði
fyrir vestan. Megináhersla var lögð
á að vinna lýsi en bæði kjöt og bein
voru soðin og síðan möluð í mjöl,
eftir því sem tími vannst til.
Meðal þeirra sem störfuðu í
Asknesi var Magnús Gíslason, en
áður hefur verið vitnað í ævisögu
hans. í henni gefur Magnús ágæt-
lega greinargóða lýsingu af störf-
um sínum í verksmiðjunni og því
sem þar fór fram. Fyrsta sumarið
sitt þar eystra vann Magnús við
það sem erfiðast og óþrifalegast
þótti í verksmiðjunni, að hreinsa
kjötkatlana en þegar verksmiðjan
var í mestum rekstri voru 24 slíkir
katlar í henni. Segir Magnús m.a.
svo frá búnaði og vinnunni:
Héldust við í kötlunum í
nokkrar mínútur
„Undir lofti voru kjöt- og
beinakatlarnir. Stóðu þeir á 2-3
álna háum trjábúkkum og sjálfir
voru katlarnir um sjö álnir á hæð.
Sýnir þetta að lofthæðin var all-
mikil.
Meðfram kötlunum var breiður
gangur. Sneru hreinsunaropin á
kötlunum að ganginum. Voru tvö
op á þessari hlið ketilsins, annað
rétt niður við botn, en hitt rétt ofan
við miðju. Út um op þessi var mok-
að úr kötlunum og niður í ganginn,
en eftir ganginum lá sporbraut fyr-
ir vagnana, sem kjöti og beinum
var ekið í til þurrkofnanna, sem
voru í annarri byggingu dálítið frá.
Ketilopin voru rétt mátulega stór
fyrir meðalmann, til að skríða í
gegnum. Fyrir þeim voru þykkar
járnhurðir og var þeim komið fyrir
líkt og hurðum á ofni. En það varð
að loka þeim vel, og skrúfa fast
skrúfboltana, sem héldu lokunum
að, áður en ketillinn var fylltur að
nýju. Bak við katlana var mjór
gangur, þar gekk suðumaðurinn
um, er hann var við starf sitt. Þar
voru kranar á kötlunum, annar
niðri við botn, en hinn svolítið ofar.
Um botnkranann var hleypt út
vatni, sem pressaðist úr við suð-