Morgunblaðið - 14.04.2022, Qupperneq 62

62 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 14. APRÍL 2022
NÝ SENDING AF HJÓLUM FRÁ GIANT
FULLDEMPUÐ RAFMAGNS FJALLAHJÓL - BARNAHJÓL - FJALLAHJÓL
VELKOMIN Í KULDA, HJÓLA- OG BRETTADEILD
Í NÝRRI VERSLUN SPORTÍSS Í SKEIFUNNI 11.
KULDI.NET - SPORTIS.IS - GÆÐI - ÚRVAL - ÞJÓNUSTA!
K U L D I
SPORTÍS
Kristín Heiða Kristinsdóttir
khk@mbl.is
„Ég hef verið í nokkur ár að afla
heimilda í þessa bók því þær voru
dreifðar víða. Ég komst fljótt að
því að þetta er stór og löng saga,
enda var félagið stofnað fyrir átta-
tíu árum, árið 1941,“ segir Kristín
G. Guðnadóttir listfræðingur sem
tók að sér það verk að skrá á bók
sögu Félags ís-
lenskra mynd-
listarmanna.
Bókin ber titilinn
Að finna listinni
samastað og
Kristín segir að
ekki hafi verið
nokkur leið að
gera allri sögu
félagsins skil í
einu riti, svo hún
fór þá leið að
velja þætti úr sögu þess.
„Ég stikla á stóru í nokkrum
efnisflokkum, um aðdragandann að
stofnun félagsins, félagið sjálft,
húsin, norræna myndlistarbanda-
lagið og sýningarnar,“ segir Kristín
og bætir við að saga félagsins sé
áhugaverður hluti af íslenskri lista-
sögu.
„Í dag er myndlist órjúfanlegur
hluti af menningarsamfélaginu og
enginn efast um mikilvægi hennar,
en þannig var það ekki. Við gleym-
um því gjarnan hve listasagan okk-
ar er ung, hún hófst ekki fyrr en í
byrjun síðustu aldar og það tók
langan tíma að byggja upp innviði
listarinnar, sem nú þykja sjálf-
gefnir. Til að komast á þann stað
sem við erum á núna, með lista-
söfn, gallerí, sýningarsali, list-
menntun, starfslaun listamanna og
fleira, þá þurfti mikla baráttu. For-
vígismenn þeirrar baráttu voru um
áratugaskeið forvígismenn í Félagi
íslenskra myndlistarmanna.“
Með regnhlífar innanhúss
Kristín segir að myndlistarmenn
hafi á upphafsárum félagsins þurft
að berjast við fordóma og alls lags
mótlæti. „Menningarpólitíkin hefur
breyst alveg gríðarlega, þetta var
mjög erfitt á fyrstu árum okkar
myndlistarsögu og fólk lagði mikið
á sig. Þegar Félag myndlistar-
manna var stofnað var til dæmis
engin sýningaraðstaða fyrir lista-
menn í Reykjavík. Fyrsta málið
sem félagið tókst á við var að láta
reisa sýningarskála. Til að fjár-
magna bygginguna var haldið
happdrætti og vinningarnir voru
málverk félagsmanna. Félagið tók
bankalán fyrir byggingunni og for-
vígismenn félagsins veðsettu húsin
sín til að fá það bankalán. Þetta
segir mikið um hvað þetta var mik-
ið frumkvöðlastarf. Listamanna-
skálinn var tekinn í notkun árið
1943 og hann var næstu tuttugu og
fimm árin helsti sýningarsalur
borgarinnar og félagsmiðstöð.
Hann stóð við hlið Alþingishússins
í Kirkjustræti, timburskáli sem
reistur var til bráðabirgða og var
auðvitað orðinn afskaplega ljótur
og hrörlegur eftir rúmlega tveggja
áratuga notkun. Í bókinni vitna ég
í viðtal frá 1963 í Vísi, þar sem seg-
ir frá undirbúningi haustsýningar í
skálanum: „Eiríkur Smith gengur
um á „spánnýjum listamannaskóm“
að eigin sögn; það eru heljarmiklar
rosabullur, og veitir víst ekki af,
því gólfið er hér um bil eins kalt og
svellið á Tjörninni um hávetur. En
á meðan ekki er til betri sýningar-
salur verður gamli skálinn að duga,
jafnvel þótt gestir verði að ganga
með regnhlífar innanhúss þegar
veður er vott.“
Kristín segir að á þessu sama
ári, 1963, hafi félagið tilkynnt þá
ákvörðun sína að byggja nýtt og
nútímalegt sýningarhús.
„Félagið fékk lóð á Miklatúni og
arkitektinn Hannes Davíðsson til
að teikna húsið. Þetta var stórt og
mikið verkefni og fjármögnun erfið,
svo félagið leitaði samstarfs við
Reykjavíkurborg. Tveimur árum
síðar tilkynnti borgarstjórinn í
Reykjavík að borgin hygðist standa
fyrir byggingu sýningarhúss á
Miklatúni, og þar fengum við Kjar-
valsstaði. Myndlistarmenn áttu
frumkvæðið að því að reisa Kjar-
valsstaði og þegar húsið var komið
í notkun reis upp mikill ágrein-
ingur borgaryfirvalda og Félags ís-
lenskra myndlistarmanna, því þetta
var upphaflega hugarfóstur mynd-
listarmanna sem borgin yfirtók.
Þetta fór þannig fyrir rest að
Reykjavíkurborg yfirtók algerlega
rekstur hússins en félagið fékk
endurgreidda þá peninga sem það
hafði sett í það. Þetta var mikið
áfall fyrir félagið, Kjarvalsstaðir
voru þeirra stóra óskabarn.“
Konur áttu að vera heima
Kristín segir að á upphafsárum
félagsins hafi myndlist sannarlega
verið karlafag og fyrir vikið var
meirihluti félagsmanna þá karl-
menn.
„Í upphafi voru þær konur sem
voru í félaginu aðallega erlendar
konur sem voru giftar íslenskum
myndlistarmönnum. Íslenskar
myndlistarkonur voru afskaplega
fáar á0 þessum fyrstu árum og áttu
erfitt uppdráttar hér, enda sjáum
við að þær konur á fyrri hluta tutt-
ugustu aldar sem komust lengst í
sinni myndlist, Nína Tryggvadóttir
og Louisa Matthíasóttir, bjuggu
báðar erlendis. Vissulega er áhuga-
vert að velta fyrri sér hver örlög
þeirra hefðu orðið ef þær hefðu
ekki farið, en þær voru helstu
myndlistarkonur okkar á þessum
tíma, þegar ætlast var til að konur
væru heima að sinna búi og börn-
um. Konur eins og Kristín Jóns-
dóttir, sem var góður frumherji í
myndlist, fædd við lok nítjándu ald-
ar, hún gat sinnt sinni myndlist af
því hún átti skilningsríkan eigin-
mann, Valtý Stefánsson ritstjóra
Morgunblaðsins, sem studdi hana
heilshugar í listinni,“ segir Kristín
og bætir við að vissulega sé sláandi
hvernig kynjahlutföllin voru í Fé-
lagi íslenskra myndlistarmanna
langt fram eftir tuttugustu öldinni.
„Það var ekki fyrr en árið 1975
sem fyrsta konan var kosin í stjórn
félagsins.“
Mikla baráttu þurfti til í byrjun
- Félagsmenn veðsettu húsin sín til að reisa fyrsta sýningarskálann - Að finna listinni samastað
heitir ný bók sem geymir þætti úr sögu Félags íslenskra myndlistarmanna - Fordómar og mótlæti
Ljósmyndir/Úr bókinni
Listmálari Kristín Jónsdóttir, fædd 1888, var í myndlistarnámi í Tegne- og Kunstindustriskolen for Kvinder og við
Konunglegu listaakademíuna í Kaupmannahöfn. Stuðningur eiginmanns gerði henni fært að sinna listinni.
Fyrstur Jón Þorleifsson listmálari var fyrsti formaður félagsins.
Kristín G.
Guðnadóttir
Myndhöggvari Nína Sæmundson, f. 1892, starfaði lengst af í Bandaríkjunum.