Morgunblaðið - 19.08.2022, Blaðsíða 6

6 FRÉTTIR
Innlent
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 19. ÁGÚST 2022
BAKSVIÐ
Helgi Bjarnason
helgi@mbl.is
Útflutningur á jarðefnum frá landinu
meira en tuttugufaldast ef þau miklu
áform sem nú eru uppi um útflutning
á vikri af Mýrdalssandi og móbergi úr
Þrengslunum verða að veruleika.
Heildartekjur af útflutningnum gætu
orðið yfir 20 milljarðar króna. Út-
blástur gróðurhúsalofttegunda vegna
sementsframleiðslu í Evrópu myndi
minnka verulega við notkun íslensku
jarðefnanna en mikill akstur með efn-
ið austan af Mýrdalssandi dregur
vissulega úr þeim ávinningi.
Margar tilraunir hafa verið gerðar
með útflutning á jarðefnum frá Ís-
landi, einkum vikri, frá vikursvæðun-
um á Suðurlandi en einnig úr námum
undir Snæfellsjökli. Flestar hafa til-
raunirnar mistekist. Langlífastur hef-
ur verið útflutningur á Hekluvikri.
Tvö fyrirtæki hafa aðallega verið í
honum, Jarðefnaiðnaður og BM
Vallá, sem bæði flytja út frá Þorláks-
höfn. Síðarnefnda fyrirtækið hefur
mjög dregið úr útflutningi en Jarð-
efnaiðnaður hefur haldið sínu striki
og flytur út um 85 þúsund rúmmetra
af Hekluvikri á ári, mest til Vestur-
Evrópu en einnig til Bandaríkjanna.
Vikurinn er mest notaður í fram-
leiðslu á hleðslusteini og í ræktunar-
jarðveg.
Önnur fyrirtæki stunda útflutning
en í mun smærri stíl.
Nokkur verkefni sem snúast um
jarðefnanám, vinnslu og útflutning
hafa verið í undirbúningi hér á undan-
förnum árum. Stórtækast er fyrir-
tækið EP Power Minerals sem keypti
jörðina Hjörleifshöfða á Mýrdals-
sandi og áformar útflutning á Kötlu-
vikri úr námu sem er skammt frá
Hafursey. Fyrirtækið sérhæfir sig í
að selja sementsframleiðendum
íblöndunarefni. Þegar útflutningur-
inn verður kominn á skrið er áformað
að flytja um 1,43 milljón rúmmetra á
ári með flutningabílum til Þorláks-
hafnar og þaðan með skipum til Evr-
ópu.
Hitt fyrirtækið er Eden Mining
sem stundað hefur útflutning á jarð-
efnum í smáum stíl en hyggst marg-
falda starfsemina í samstarfi við
þýska sementsframleiðandann Heid-
elberg. Hyggst fyrirtækið nýta Litla-
Sandfell í Þrengslum, að fullu eða
hluta, og flytja efnið til Þorlákshafnar
þar sem Heidelberg tekur við og vinn-
ur efnið áfram til útflutnings. Rætt er
um flutning á 625 þúsund rúmmetr-
um af móbergi á ári og að um 80% af
því verði flutt úr landi. Aðeins 18 kíló-
metrar eru frá námunni til Þorláks-
hafnar þannig að ekki skapast sömu
vandkvæði fyrir vegi og umferð og
vegna verkefnisins á Mýrdalssandi.
Þriðja verkefnið er mun minna í
sniðum en er komið á framkvæmda-
stig, það er framleiðsla og útflutning-
ur á sandblástursefni úr fjörunni
austan við Vík í Mýrdal.
Íblöndun í sement
Bæði stóru verkefnin, á Mýrdals-
sandi og við Sandfell, snúast um að út-
vega íblöndunarefni í sement. Efnið á
að koma í stað flugösku sem fellur til í
kolaverum sem framleiða rafmagn í
Evrópu. Askan er ódýrt en gott
íblöndunarefni. Stefnan hefur verið
að draga úr notkun kola og loka kola-
verum þótt frestun kunni að hafa orð-
ið á því nú vegna orkuskorts í kjölfar
árásar Rússa á Úkraínu. Sements-
framleiðendur hafa lengi leitað að
efnum í staðinn.
Sementsframleiðslu fylgir mikil
losun gróðurhúsalofttegunda og hafa
sementsframleiðendur einnig leitað
leiða til að draga úr henni.
Kötluvikur virðist vera heppilegur
til íblöndunar í sement og geta dregið
verulega úr útblæstri gróðurhúsaloft-
tegunda. Sömuleiðis jarðefnin sem
Heidelberg hyggst vinna í stórri
verksmiðju við höfnina í Þorlákshöfn
og flytja til Þýskalands. Það er ókost-
ur við efnisnámið á Mýrdalssandi að
flytja þarf vikurinn langa leið til Þor-
lákshafnar og það dregur úr umhverf-
isávinningi. Hins vegar er stutt frá
Sandfelli til Þorlákshafnar og ekki um
byggð að fara. Hugsanlegt er að finna
aðrar leiðir til að flytja efnið frá Sand-
felli til Þorlákshafnar, til dæmis með
færiböndum eða lest. Þá hefur verið
bent á að hugsanlegur möguleiki sé
að dæla efninu á Mýrdalssandi beint
út í skip. Einhverjar athuganir munu
hafa verið gerðar á því en niðurstöður
þeirra hafa ekki verið birtar.
Minnkar útblástur
Vikur og sandur er víða til og er
fluttur í miklu magni til framleiðslu-
landa Vestur-Evrópu auk þess sem
námur er enn að finna innan landa-
mæra ríkjanna. Fyrirtækin sem leita
til Íslands virðast telja að aðstæður
hér henti til starfseminnar og efnin
hafi þá eiginleika sem þurfi. Þannig
kannaði EPPM námur í allri Evrópu
og taldi að lokum að engin vikurnáma
væri sambærileg Háöldu á Mýrdals-
sandi af mörgum ástæðum, meðal
annars vegna gæða vikursins og
magns sem er næstum óþrjótandi.
Drjúgur hluti losunar gróðurhúsa-
lofttegunda stafar af byggingastarf-
semi og þar er sementsframleiðsla
stór þáttur. Hún er ábyrg fyrir 8% af
allri koldíoxíðlosun í heiminum. Með
því að auka hlut móbergs og vikurs í
sementinu er hægt að draga úr notk-
un sementsgjalls, svokallaðs klinkers.
Við framleiðslu á einu tonni af sem-
entsklinker losna 842 tonn af CO2, að
því er fram kemur í umhverfismats-
skýrslu Eden Mining vegna námu-
graftrar í Litla-Sandfelli.
Áætla má að heildartekjur af út-
flutningi jarðefna úr þessum tveimur
verkefnum geti orðið yfir 20 milljarð-
ar á ári og þau skapa fjöldamörg störf
og tekjur fyrir sveitarfélög og þjón-
ustufyrirtæki. Ef vel gengur getur
ábatinn einnig orðið mikill. Sérstak-
lega kann það að eiga við Mýrdals-
sand því fyrirtækið sjálft á námuna og
þarf ekki að greiða landeigendum.
Tækifæri í Þorlákshöfn
Þorlákshöfn er miðpunkturinn í út-
flutningnum, eins og í fleiri at-
vinnuþróunarverkefnum. Elliði Vign-
isson bæjarstjóri bindur sérstakar
vonir við útflutninginn úr námunni í
Þrengslum vegna þess að Heidelberg
muni vinna efnið í Þorlákshöfn. Hann
segist minna vita um EPPM þótt
verkefnið hafi verið kynnt lauslega
fyrir stjórnendum sveitarfélagsins.
Heidelberg hefur sótt um tólf lóðir
við höfnina fyrir risastóra verksmiðju
til að vinna móbergið. Tekur Elliði
fram að ef það verkefni verði að veru-
leika þurfi að stækka höfnina í Þor-
lákshöfn tafarlaust, til viðbótar þeirri
stækkun sem nú er unnið að.
Fyrirhuguð efnistaka á Suðurlandi og akstur með efni til Þorlákshafnar
Litla-Sandfell Hafursey
Litla-Sandfell
Selfoss
FLÓI
ÖLFUS
SELVOGUR
ÞYKKVI-
BÆR
LANDEYJAR
EYJAFJÖLL
MÝRDALUR
MÝRDALS-
SANDUR
MEÐAL-
LANDS-
SANDURHveragerði
Þorlákshöfn
Eyrarbakki Stokkseyri
Eyjafjalla-
jökull
Mýrdalsjökull
Hella
Hvolsvöllur
Vík
Uxafótarlækur
Hafursey
1
1
1
Við upphaf vinnslu Við full afköst
Tonn efnis á ári 200.000 1.000.000
Ferðir á dag 21 107
Tíðni ferða 1 klst. 15 mín.
Akstur á dag 7.200 km 36.000 km
Efnistaka á ári 625.000 m3
Ferðir á dag 111
Vegalengd 14 km
Akstur á dag 3.100 km
Vegalengdin frá Hafursey til
Þorlákshafnar er rúmir 170 km.
16 til 30 bílar munu flytja vikurinn
til Þorlákshafnar. Hver bíll tekur
34 tonn af vikri í ferð.
Uxafótarlækur
Einn til þrír bílar munu flytja sand
til Þorlákshafnar.
Þangað eru um 160 km frá efnistökusvæðinu
við Uxafótarlæk.
Allt að 80% efnisins
verður ekið til Þorláks-
hafnar og sent utan til
notkunar í sement.
Íslensk jarðefni sem ný auðlind
- Hekluvikur hefur verið fluttur út í áratugi - Útflutningur jarðefna margfaldast ef tvö stór verkefni
verða að veruleika og umsvif aukast - Dregur úr losun kolefnis við sementsframleiðslu í Evrópu
Ljósmynd úr umhverfismatsskýrslu
Efni Litla-Sandfell er skammt frá þjóðveginum um Þrengsli. Fjallið verður
tekið að hluta eða öllu leyti og notað við sementsframleiðslu í Þýskalandi.
Höskuldur Daði Magnússon
hdm@mbl.is
„Ég held að þetta verði rosa flott
keppni og leikirnir eru á hentugum
tíma fyrir áhorfendur,“ segir Hilmar
Björnsson, íþróttastjóri RÚV.
Undirbúningur stendur nú yfir fyrir
útsendingar frá heimsmeistaramóti
karla í knattspyrnu sem fer fram í Kat-
ar dagana 20. nóvember til 18. desem-
ber. Allir 64 leikir mótsins verða í
beinni útsendingu á stöðvum RÚV. Í
riðlakeppni eru fjórir leiktímar, klukk-
an 10 að morgni að íslenskum tíma,
klukkan 13, klukkan 16 og klukkan 19.
Þegar kemur að síðustu umferð í riðla-
keppni og svo útsláttarkeppninni verð-
ur leikið klukkan 15 og 19.
„Leikirnir
klukkan 10, 13 og
16 verða á aðalrás
RÚV. Leikirnir
klukkan 19 verða
flestir á RÚV 2
nema þegar það
eru tveir leikir á
sama tíma, þá
verður annar leik-
urinn á RÚV.
Undanúrslit og
úrslitaleikurinn sjálfur verða á
RÚV,“ segir Hilmar.
Ekki er búið að ganga frá því
hverjir sjá um að lýsa leikjum og
greina þá. Hilmar segir það í vinnslu
og ætti að liggja fyrir mjög fljótlega.
Hann vill ekki upplýsa neitt en fyrir
fjórum árum, þegar Ísland lék á HM í
Rússlandi, voru Guðmundur Bene-
diktsson og Eiður Smári Guðjohnsen
kallaðir til verksins og öllu til tjaldað.
„Við verðum með HM-stofu fyrir og
eftir flesta leiki og ætlum að enda
daginn á HM-kvöldi þar sem við för-
um yfir alla leiki dagsins. Okkar fólk
verður einnig í Katar þar sem við
fáum að upplifa stemninguna beint í
æð. Við erum í góðri æfingu eftir EM
kvenna í sumar sem lukkaðist mjög
vel en við viljum alltaf gera betur,
sama á hvað miðlum RÚV um ræðir.
Það er nýtt að heimsmeistaramótið
sé haldið í nóvember og desember en
það er mikil tilhlökkun í okkar her-
búðum að færa þjóðinni fótboltaveislu
í aðdraganda jóla,“ segir Hilmar.
Undirbúa fótboltaveislu frá morgni til kvölds
- RÚV með útsendara á HM í Katar sem hefst í nóvember
Barátta Cristiano Ronaldo verður vitaskuld í eldlínunni á HM í Katar.
Hilmar
Björnsson