Morgunblaðið - 19.08.2022, Blaðsíða 16

16 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 19. ÁGÚST 2022
Sumarsmellur
Stiga Combi 748 S
• Heimilissláttuvél með 140cc mótor
• Notendavæn drifvél
• Einstök vél
Verð kr.125.000 m/vsk.
Askalind 4 | Kópavogi | Sími 564 1864 | vetrarsol.is
40 ár á Íslandi
Stefnt er á að fram-
kvæmdir við Fjarðar-
heiðargöng hefjist seint
á næsta ári. Umhverfis-
mat og annar lokaund-
irbúningur eru nálægt
áætlun og útboð fyrir-
hugað fyrir áramót.
Löng, ströng og oft erf-
ið barátta heimamanna
allt frá árinu 1975 þeg-
ar Smyril-Line hóf sigl-
ingar á sumrin með bíla og ferðafólk
frá Evrópu til Seyðisfjarðar og breið-
ur stuðningur sveitarfélaga á Austur-
landi (SSA) og stjórnvalda nú hin síð-
ari ár eru að skila þessu stóra verk-
efni loksins í höfn. Seyðisfjörður er í
sveitarfélaginu Múlaþingi og sækir
sína þjónustu mest yfir Fjarðarheið-
ina í Egilsstaði.
Stjórnvöld, í samvinnu við sveitar-
félögin á Austurlandi, hafa forgangs-
raðað og sett Fjarðarheiðargöng í
forgang. Í framhaldinu er stefnan
sett á 5,5 km göng til Mjóafjarðar,
þaðan 6,2 km göng áfram í Fannardal
í Fjarðabyggð. Þar með er lokið
hringtengingu M-fjarðanna við Hér-
aðið sem lengi hefur verið rætt um.
Orðræðan um jarð-
gangaframkvæmdir hér
á landi hefur oft verið
áköf og tilfinningarík.
Sitt sýnist hverjum
enda um stórverkefni
að ræða sem kostar
mikla fjármuni. Þau
auka lífsgæði þeirra er
fá að njóta, hafa því ver-
ið eftirsótt og fast er
sótt en færri fá en vilja.
Eðlilegt er því að ýmsir
hafi á þeim skoðanir.
Stjórnvöld og sveitar-
félög í landshlutunum hafa í sam-
vinnu unnið að forgangsröðun þeirra.
Óþolinmæði hefur gætt í umræð-
unni og þung orð fallið. Fjölmiðlar
sitja ekki hjá. Þrífast á stórum fyrir-
sögnum með stríðsletri sem selur.
Voru það ekki bændur á Suðurlandi
sem fjölmenntu í hópreið til Alþingis
og mótmæltu ritsímanum þegar hann
kom í land á Seyðisfirði 1906? Hver
man ekki umræðuna og skrifin um
Hvalfjarðargöngin sem áttu að
drekkja fjölda manns. Sérfræðingur
einn sem fór mikinn sá sig knúinn til
að flýja land! Héðinsfjarðargöngin,
kölluð „ljóta kjördæmapotið“, fengu
heldur betur sinn skammt. Neikvæð
og oft hatrömm orðræða og skrif um
„galin og arfavitlaus“ Vaðlaheiðar-
göngin eru enn í fersku minni. Allar
þessar framkvæmdir hafa sannað
tilverurétt sinn og þjóna nú lands-
mönnum vel.
Nú þegar Fjarðarheiðargöngin eru
komin í lokaundirbúning fyrir útboð
heyrast efasemdir, úrtölur og fullyrð-
ingar, m.a. um réttmæti þess að fara í
slíka stórframkvæmd fyrir aðeins 650
íbúa! Færeyska leiðin svonefnda,
gjaldtaka, sem er ein leið til skoðunar
að hlutafjármögnun flýtifram-
kvæmda í vegagerð á Íslandi, sögð
fundin upp af ráðherra fyrir Fjarðar-
heiðargöngin ein. Þau eiga svo að
gleypa innkomu allra ganga næstu
áratugi. Spurt hefur verið: Hvað með
hinar sem nú eru lagðar af stað; s.s.
Öxi, Hornafjarðarfljót, Ölfusárbrú,
Sundabraut, borgarlínu o.fl.?
Taka verður sérstaklega fram í
allri þessari umræðu, m.a. haft eftir
samgönguráðherra, að ekki er full-
mótað eða frágengið hvernig gjald-
töku verður háttað. Tími er til stefnu
og vanda þarf til verka. Blönduð
gjaldtaka, s.s. kílómetragjald á alla
umferð á íslenskum vegum og göng-
um, hljómar ekki illa í eyrum margra,
t.d. nú við breytta eldsneytisnotkun
bílaflotans. Eigum við ekki að bíða
með stóru orðin þar til útfærslan ligg-
ur fyrir?
Heiðarvatnið á Fjarðarheiðinni,
sem hefur verið þar stöðugt í aldir,
rennur niður í göngin hefur verið
haldið fram. Af hverju er það þá ekki
löngu horfið ef bergið er svona lekt?
Margra ára ítarlegar rannsóknir á
gangaleiðinni sýna m.a. að þéttleika
bergs í Fjarðarheiðargöngum svipar
mjög til Fáskrúðs- og Norðfjarðar-
ganga. Leki var ekki vandamál þar.
Lengstu eða næstlengstu göng í
heimi? Rétt er það að Fjarðarheiðar-
göng verða lengstu veggöng á Ís-
landi. Þau eru þó helmingi styttri en
Lærdalsgöngin í Noregi, sem voru
opnuð umferð fyrir 22 árum eða árið
2000, og litlu lengri en ný neðansjáv-
argöng í Færeyjum til Sandeyjar.
Þeir eru með í undirbúningi lengri
neðansjávargöng (17-26 km) áfram til
Suðureyjar. Lengd Fjarðaheiðar-
ganga, 13,4 km, er ekki vandamál á
því herrans ári 2023. Tækni og lausn-
um fleygir fram í nútímagangagerð
eins og á svo mörgum öðrum sviðum.
Svonefndar flýtiframkvæmdir líða
fyrir það í umræðunni að ekki liggur
fyrir hvernig gjaldtöku verður háttað
til að mæta hluta framkvæmdakostn-
aðar. Nú þarf nýja nálgun sem á að
ná til allra þeirra sem njóta veganna
okkar, þ.á m. jarðganga. Nýir skattar
eru ekki vinsælir hjá þeim sem eiga
að borga. Síst þeir sem hafa verið
gjaldfrjálsir hingað til. En nú skal eitt
yfir alla ganga sem njóta. Það hefur
kallað fram hörð viðbrögð í nokkrum
byggðarlögum á landsbyggðinni sem
í dag búa við það lán að hafa fengið
samgöngubætur sínar, jarðgöng, sem
þjóðin borgaði 100%.
Krafan er: Ásættanleg lausn svo
allar þær bráðnauðsynlegu fram-
kvæmdir í vegamálum sem bíða á Ís-
landi öllu sjái dagsins ljós sem allra
fyrst. Höldum áfram að sækja fram
og styðja við þær sem víðast í okkar
ágæta landi. Atvinnulífið, byggðirnar,
börnin okkar og komandi kynslóðir
þurfa sannarlega á þeim að halda.
Fjarðarheiðargöng – umræðan – gjaldtakan
Eftir Þorvald
Jóhannsson »Krafan er: Ásætt-
anleg lausn svo að
þær bráðnauðsynlegu
framkvæmdir í vega-
málum sem bíða á Ís-
landi öllu sjái dagsins
ljós sem fyrst.
Þorvaldur Jóhannsson
Höfundur er eldri borgari, fv. bæjar-
stjóri og framkvæmdastjóri SSA.
brattahlid10@simnet.is
Ef við lítum heim-
spekilega á líkama okk-
ar er hann kerfi sem
nýtir orku. Orkan kem-
ur utan frá í formi fæðu
sem líkamskerfið hefur
tök á að nýta sér til að
halda uppi starfsemi
kerfisins. Eins og hjá
öðrum líffræðilegum
kerfum er aðal-
starfsemin vöxtur og
endurnýjun kerfisins í nýjum kerfum
sem byggist á umsetningu orku fæð-
unnar á sama hátt. Okkur er kennt að
fruman skipti öllu máli, frumukenn-
ingin. Er lífverurnar tóku að nýta sér
vaxandi súrefni í andrúmsloftinu til
að nýta betur orku fæðunnar hófst
þróun alls kyns lífvera en sameigin-
legt þeim var öflun orku í formi fæðu.
Eitt er sameiginlegt öllu lifandi með
hjálp súrefnis við vinnslu orku úr
fæðunni en það er öldrun og dauði að
lokum. Enn er ekki allt vitað um
hvatberana sem eru sérhæfðir í orku-
vinnslu úr m.a. fitusýrum og glýseróli
og virðast vera ríki í ríki frumunnar
með eigið erfðaefni og endurnýjun en
geti bara umbreytt
ákveðnu magni orku áð-
ur en eyðast sjálfir.
Þetta sambýli er lífs-
nauðsynlegt kerfi okkur
og frumunum. Þá eru oft
margir hvatberar í sömu
frumu, allt eftir orkuþörf
líffærisins. En það dul-
arfyllsta er að hvatber-
arnir eru ekki eilífir og
virðast tímastilltir á líf-
fræðilegan hátt. Það var
svo Þjóðverjinn Roland
Prinzinger sem reyndi
að útskýra þetta með orku- og tíma-
mælingu í líffræðilegum kerfum.
Kenning hans er sú að hvatberarnir
geti bara umsett ákveðið magn orku
og það ráði hámarkslífslengd. Það sé
því lífsklukkan, sem er innbyggð í
erfðaefni hvatberanna, sem er e.t.v.
leyndardómurinn. Kenning hans hef-
ur verið staðfest með rannsóknum á
fjölda dýrategunda og staðist reikn-
ingslega og skýrir sumpart hvernig
líkamskerfið virkar. Hvatberakenn-
ingin er því ein merkilegasta tilraunin
til að skýra líffræðilega notkun orku í
flóknum kerfum sem oxa fæðuna með
súrefni. Þetta segir líka að fæðan
þurfi að vera heppileg með nægjan-
legt magn allra efna svo allt gangi
upp. Við getum því bara umsett
ákveðið magn orku um ævina, sem er
sú sama per massi okkar hvers og
eins, og lifað hratt eða hægt (eytt
föstum orkuskammti) og þá nálgast
hámarkið 120 ár fyrir okkar tegund
ef annað hindrar ekki. Upphaf kenn-
ingarinnar var sú athugun Prinz-
ingers að mismunandi gerðir og
stærðir fuglseggja höfðu öll sömu
orku á massaeiningu en mismunandi
útungunartíma (líffræðileg tímamæl-
ing „lífsklukkunnar“). Þessi orka líf-
vera er líka fasti á massaeiningu og sá
sami útreiknaður fyrir dýr og fugla,
sem líka hafa mismunandi hámarks-
lífslengd.
Orkan og við
Eftir Pálma
Stefánsson
Pálmi Stefánsson
» Orkustöðvar frumn-
annna, hvatberarnir,
virðast hafa innbyggða
lífsklukku og geta um-
sett fæðuorku í ATP en
sömu hámarksorku og
líkamsmassa fá allir.
Höfundur er efnaverkfræðingur.
spalmi@simnet.is
Ég hef áhyggjur. Ég
er uggandi. Jafnvel er
hægt að segja að mér
sé um og ó. Hvað veld-
ur? Jú, ég óttast að
landið okkar sé ekki
sjálfbært eins og fjár-
málum þjóðarinnar er
háttað. „En það er nóg
til“ bylur á okkur í sí-
fellu. Hvernig stendur
þá á að svo víða virðist
pottur brotinn í sam-
eiginlegum verkefnum þjóðarinnar?
Hvert sem litið er virðast innviðirnir
brostnir. Samgöngur, heilbrigðis- og
menntakerfi, löggæsla, neyðar-
þjónusta, allt á hverfanda hveli ef
marka má fréttir. Forgangsröðun
brengluð. Hvernig má það vera, að
þrátt fyrir að allir skattstofnar séu
nýttir í botn, þá sé ástandið eins og
raun ber vitni?
Óráð
Ég hef það á tilfinningunni að
ástæðan sé veik eða gölluð beina-
bygging kjörinna fulltrúa. Þeir hafa
hvorki þrek né þor til að standa á
móti botnlausum kröfum borgar-
anna um þjónustu og/eða vildar-
forgang til alls milli himins og jarðar.
Ekki má heldur gleyma því að „kerf-
ið“ og stofnanir þess virðast lifa
sjálfstæðu lífi og fitna
stöðugt eins og púkinn á
fjósbitanum.
Mér er til efs að nokk-
ur maður hafi litið á
bókhaldið áður en lýð-
veldið var stofnað árið
1944. Að minnsta kosti
má fullyrða að ráða-
menn þeirra tíma hafi
ekki séð fyrir sér hina
stjarnfræðilegu út-
gjaldaaukningu sem við
verðum vitni að í dag,
sem farin er að grafa
undan fjárhagslegri vel-
ferð borgaranna og sjálfstæði þjóð-
arinnar.
Þessi gríðarlega skattheimta svar-
ar líka spurningunni: „Af hverju er
allt svona dýrt á Íslandi?“ Háir
skattar leiða til hærra verðlags vöru
og þjónustu sem aftur leiðir til hærri
launakrafna sem aftur leiða til ósam-
keppnisfærni atvinnulífsins, atvinnu-
leysis og þannig afkomubrests heim-
ilanna. Þennan vítahring verður að
rjúfa. Frumkvæði að þessum breyt-
ingum er á valdi kjörinna fulltrúa,
þetta er í raun embættisskylda
þeirra. Er þinn þingmaður/
bæjarfulltrúi að sinna þessu?
Bjargráð
En hjálpin er ekki langt undan.
Það má leggja ofureinfalda mæli-
stiku á fjárlög Alþingis og sveitarfé-
laga. Það má byrja á að einfaldlega
flokka útgjöld hins opinbera, fyrst
eftir notagildi í tvo flokka: A; hvað
verðum við að hafa? B; hvað er
huggulegt að hafa ef um afgang er að
ræða? Síðan má takast á um for-
gangsröð innan þessara tveggja
meginflokka. Einbeitum okkur að því
sem við verðum að hafa en sleppum
hinu í bili.
Samráð
Hver er tilgangurinn með sameig-
inlegum rekstri þjóðfélagsins? Það
má færa rök fyrir því að heilbrigð-
isþjónusta, greiðar samgöngur,
örugg löggæsla og almenn menntun
sé nokkuð sem við verðum að hafa.
En veldur hver á heldur. Það er alls
ekki sama hvernig úthlutuðum fjár-
munum er varið. Mikilvægt er að
ráðdeild sé viðhöfð og fé vel nýtt. Það
er margsannað að samkeppni leiðir
til betri nýtingar fjármuna og meiri
árangurs í þjónustu. Samkeppni á
þessum sviðum verður að auka mark-
visst ef ekki á illa að fara.
Er nóg til?
Eftir Sverri Ragn-
ars Arngrímsson
Sverrir Ragnars
Arngrímsson
»Hvert sem litið er
virðast innviðirnir
brostnir.
Höfundur er cand. oecon.
Með sama hætti má færa rök fyrir
því að allt of stórum hluta skatttekna
ríkis og sveitarfélaga sé varið í hluti
eða starfsemi sem, ja, er alveg hægt
að vera án og/eða færa á hendur
borgaranna. Allt of mikið af út-
gjöldum opinberra aðila er falið á
bak við stóra safnliði sem koma aldr-
ei fyrir augu borgaranna sem eftir
allt borga brúsann. Þess vegna er
erfitt, ef ekki ómögulegt, fyrir al-
menning að hafa skoðanir og al-
mennt taka þátt í vitrænni umræðu
um útgjöld hins opinbera. Kannski
er það einmitt tilgangurinn! Þegar
ég fæ skattseðilinn minn vil ég hafa
hann sundurliðaðan niður í smæstu
liði, eftir því hvert peningarnir mínir
fara.
Af mörgu er að taka: Það er til
dæmis alveg galið að ríkið sé að
halda úti sælkeraverslunum fyrir
alkóhólista. Það er ekki hlutverk rík-
isins að tryggja aðgengi að og/eða
fjölbreytt úrval þessarar vöru.
Áhugamenn um áfengi eru þess full-
færir. Sama má segja um margs kon-
ar aðra starfsemi hins opinbera og
nægir þar að nefna fjölmiðlun, trú-
félög, ýmiss konar umboðsmenn,
sérhagsmunastofur og skemmtana-
hald sem niðurgreitt er af skattfé
okkar í beinni samkeppni við einka-
aðila. Listinn er því miður of langur.
Það er líka ósköp huggulegt að fylgj-
ast með metnaðarfullum blóma- og
jólaskreytingum sveitarfélagana. Er
er þar brýn nauðsyn á ferð? Það er
líka ósköp fallegt að styrkja kóra,
hljómsveitir og listmálara. Er það í
raun nauðsynlegt? Eiga þeir ekki að
borga sem njóta? Á ríkiskrumlan
alltaf að vera á iði í vasa mínum í
nafni, oft misskilinnar, góð-
mennsku? Nei, lækkum frekar
skattana og skreytum, styðjum og
starfrækjum sjálf.
Holl ráð
Það er lífsnauðsynlegt, eigi þjóðin
að verða sjálfbær, að skila fjár-
munum aftur til borgaranna í formi
þess að opinberir aðilar afsali sér
völdum hlutverkum og starfsemi.
Þannig skapast svigrúm til skatta-
lækkana og almennt meiri sam-
keppni sem mun á endanum leiða til
aukinnar almennrar velsældar.
Heimilin þola ekki meiri skatt-
heimtu, hvorki beina né óbeina. Það
verður að lækka fastan kostnað hins
opinbera svo skattgreiðendur geti
staðið undir honum með góðri sam-
visku og bros á vör.