Saga - 2022, Blaðsíða 82

komið fram í því að minna hefði verið aflögu til að kaupa fyrir það
dýrgripi fyrir kirkjuna? En út frá forsendu um að Guðmundur
stefndi fjármálum á Hólum í hættu tóku foringjar leikmanna í sínar
hendur stjórn búsins á Hólum og allan rekstur og hirtu biskups-
tíund. Rök eru til að halda að þannig hafi þeir leitast við að auka
völd sín og tekjur.
Það var ekki Guðmundi að kenna að Íslendingar misstu frelsi á
þrettándu öld og ófriður Sturlungaaldar var ekki honum að kenna.
Erkibiskup uppálagði honum að hrinda vissum þáttum kirkjuvalds-
stefnunnar í framkvæmd og hann gekk rösklega til verks. Sumum
hefur virst að hann hafi verið of kappsamur og ákafur þegar hann
krafðist dómsvalds í málefnum klerka og beitti þá bannfæringu.
Erfitt er að meta það en nægar sögur hafði Guðmundur við að
styðjast um kappsama baráttumenn kirkjunnar sem nutu hylli og
aðdáunar og sjálfur erkibiskup í Noregi var nærtæk fyrirmynd. Ás -
birningum var ekki skemmt og fræðimenn hafa tekið upp þykkjuna
fyrir þá og kallað biskup frekan eða „óbilgjarnan og ofsafenginn“ og
annað álíka. Ásbirningar beittu Guðmund svo mikilli hörku að
undrun vekur en um það er minna fjallað. Guðmundur hlaut harð -
an dóm fyrir að hafa valdið því að landsmenn misstu „frið og frelsi“.
Þorri fræðimanna hefur sýknað hann af þessu en gert þeim mun
meira úr hjálp hans við fátæka og hún er kölluð „fjársóun“. Er þá
tekin eindregin afstaða með andstæðingum biskups og menn ímynda
sér út frá harðneskjulegri framkomu þeirra við hann að vart geti
annað verið en að hann hafi stefnt fjármálum Hólastóls í óefni. Fyrir
því eru ekki næg rök en höfundar eru samt óbilgjarnir í dómum sín-
um um persónu Guðmundar. Slíkir harkalegir dómar voru felldir
þegar þjóðernishyggjan réð skrifum og það er enn gert. Virð ist sem
hér eimi eftir af þjóðernishyggjunni, en hún er lífseig og gætir enn
víða í sögutúlkun.

helgi þorláksson80