Saga - 2022, Blaðsíða 128

fyrir 1100, með réttu eða röngu, þá eru eldri karlleggir fimm þeirra
13 goðaætta sem virðast byrja eftir 1100 óþekktir með öllu.32 Hinir
átta eru raktir til manna sem engin ástæða er til að bendla við goð -
orð. Einnig má benda á að ættartölur Sturlungu yfir helstu höfð -
ingjaættir síðari hluta þjóðveldisaldar byrja flestar á þessum sama
tíma.33 Þær eru að stofni frá miðbiki þrettándu aldar og þá gæti enn
verið einhver vitund um að fyrri hluti tólftu aldar væri lykiltímabil
og að margar höfðingjaættir yrðu þá til.34 Ef til vill skiptir árið 1118
sköpum. Það er dánarár Gissurar biskups Ísleifssonar en Kristni
saga (frá þrettándu öld) gefur okkur höfðingjatal við það ár sem
gæti verið hugsað sem vitnisburður um hverjir voru mestir höfð -
ingjar þegar goðorðin urðu arfgeng og þannig ættfeður helstu höfð -
ingjaætta.35 Þetta er líka það ár þegar Hafliðaskrá var lögtekin,
vænt an lega fyrstu almennu lög þjóðveldisins sem færð voru í letur
og stofninn að síðari Grágásarhandritum.36 Því liggur næst fyrir að
kanna hvað lög segja um arfgengi goðorða.

Vitnisburður laga
Engin ákvæði eru í Grágás sem beinlínis segja að goðorð skuli
almennt ganga í arf og raunar er furðulítið sagt um arfgengi þeirra.
Engin sérákvæði eru um þær erfðir sem þó hefði verið full ástæða
til enda voru goðorð ekki alveg eins og aðrar eignir (sjá hér síðar um
raunerfðir goðorða). Minnst er á arfgengi goðorða þar sem ákvæði
eru um hvað gera skuli þegar ólögráða fólk erfir goðorð og kveðið
er á um að goðorð sem eru seld og keypt skuli fara að erfðum.37 Hið
síðara vekur raunar spurnir um af hverju þurfti að nefna það. Er
ekki augljóst að allt sem er keypt gengur í arf? Eða þurfti ef til vill
að taka það fram vegna þess að sum goðorð voru ekki arfgeng? Í
tíundarlögum segir um goðorð „vellde er þat en eigi fe“ og átti því
axel kristinsson126
32 Það eru Hítdælir (10), Skarðverjar (13), ætt Guðmundar dýra (24), ætt Klepp -
járns Klængssonar (26) og Austfirðingar (28).
33 Sturlunga saga I, 65–72.
34 Sjá einnig grein höfundar „Skapandi ættfræði“ (væntanleg).
35 Biskupa sögur I. Síðari hluti — sögutextar. Íslensk fornrit XV. Útg. Sigurgeir Stein -
grímsson, Ólafur Halldórsson og Peter Foote (Reykjavík: Hið íslenzka fornrita-
félag, 2003), 44–45.
36 Íslendingabók, 23–24.
37 Grágás. Islændernes lovbog i fristatens tid Ia. Útg. Vilhjálmur Finsen (Kaup manna-
höfn, 1852), 142.