Saga - 2022, Page 136

ins.71 Kannski hefur hann haft umboð Óskar til þess en hitt er víst
að sonur Guðmundar gaf goðorðin sem hann erfði eftir föður sinn
þannig að einhvern veginn hefur eignarhaldið færst yfir á Guð -
mund.72 Einnig má nefna að ríkiserfðir í Skagafirði gengu ekki frá
Kolbeini unga til systra hans eins og ætla mætti eftir Grágás heldur
til þremennings hans af sama karllegg eins og komið verður nánar
að síðar. Svo virðist sem áhersla á karllegg hafi verið meiri þegar
kom að erfðum valda en kveðið er á um í Grágás og yfirleitt er erfitt
að sjá að völd hafi erfst í kvenlegg nema sá kvenleggur hafi þegar
átt mikið undir sér.
Eitt dæmi um hið gagnstæða er líklega hægt að finna í erfðum
Reyknesingagoðorðs. Karlleggur frá Þorgils Oddasyni dó út með
sonum hans en eftir það hvarf goðorðið sjónum í nokkrar kynslóðir
þar til það kom aftur í ljós í höndum Vigfúsar Gunnsteinssonar á
þrettándu öld. Hann var sonarsonarsonur Hallberu Þorgilsdóttur
Oddasonar og virðist goðorðið hafa erfst þá leið þótt engin merki
þess sjáist í heimildum.73 Líklegast virðist að goðorðið hafi skroppið
mjög saman á þessum tíma en braggast aftur þegar Vigfús og faðir
hans nýttu sér átök Þórðar kakala og Kolbeins unga til að efla áhrif
sín.74 Hugsanlega hnignaði goðorðinu vegna þess að goðorðsmenn-
irnir þóttu ekki vera merkilegri en aðrir stórbændur á sama tíma og
goðar voru almennt að upphefja sig og ættir sínar. Í þessu tilfelli reis
goðorðið upp frá dauðum en ætla má að önnur sem lentu í því sama
hafi einfaldlega horfið.
Þegar kona stóð til arfs virðist meginreglan vera að einhver af
karllegg ættarinnar tók við meðferð valda og jafnvel eignarhaldi
goðorða framhjá erfðalögum Grágásar. Að öðrum kosti gátu völdin
flust um kvenlegg til annarrar goðaættar en þá virðist gjarnan samið
um slíka yfirstöku þegar sambönd voru ákveðin.
Þegar fleiri en einn sonur stóð til erfða gat það valdið vandamál-
um eins og gerðist meðal Vatnsfirðinga. Ein leið til að komast hjá
því var að goðorðsmaður sem tekinn var að eldast veldi sér eftir-
axel kristinsson134
71 Sturlunga saga I, 184.
72 Sturlunga saga II, 51. Eiginmaður Óskar var Kálfur Guttormsson sem var mikils -
háttar bóndi en ekki goðorðsmaður (Sturlunga saga II, 250).
73 Sjá Lúðvík Ingvarsson, Goðorð og goðorðsmenn III, 200–216. Nokkur vafi hlýtur
þó að leika á erfðum goðorðs um svo margar kynslóðir án þess að heimildir
séu um, jafnvel á tímum þegar við vitum að goðorð voru almennt orðin arf-
geng.
74 Sjá Sturlunga saga II, 392, 394nm, 451, 463.