Saga - 2022, Qupperneq 138

Þegar Kolbeinn ungi lá fyrir dauðanum er okkur sagt að hann
hafi lýst því að Brandur Kolbeinsson „ætti allan þorra goðorða í
Skagafirði ok mikit fyrir vestan heiði, „þó at hann hafi mér vel
unnat með at fara“.“77 Þarna kemur fram að völd Kolbeins hafi ekki
nema að hluta byggst á goðorðaeign hans sjálfs en ekki síður á með -
ferð goðorða sem Brandur átti. Kolbeinn og Brandur voru þremenn-
ingar frá Kolbeini Arnórssyni sem dó 1166, sonarsynir hálfbræðr -
anna Tuma og Arnórs. Ef Brandur hefur átt mikið af goðorðum
héraðsríkis Ásbirninga þá hefur hann fengið þau að erfðum en á
sama tíma er ljóst að héraðsvöld höfðu gengið óslitið í ættlegg Tuma
til sona hans Kolbeins og Arnórs og þaðan til Kolbeins unga Arn -
órssonar. Héraðsvöld höfðu þannig erfst óháð eignarhaldi goðorða.
Hér er því dæmi um að ekki aðeins eignarhald goðorða erfist heldur
einnig meðferð þeirra. Arfgengi meðferðar goðorða á sér enga laga-
lega stoð en var engu að síður pólitískur veruleiki. Það kom aftur
við sögu þegar Þorgils skarði leitaði eftir völdum í Skagafirði eftir
sigurinn í Þverárbardaga en hann taldi sig réttborinn til valda eftir
móðurbróður sinn Kolbein unga.78 Kolbeinn dó barnlaus og því áttu
systur hans að erfa að lögum þannig að tilkall Þorgils var ekki úr
lausu lofti gripið en hefur þótt vafasamt vegna þess að hann var
ekki af karllegg Ásbirninga og goðorð ríkisins höfðu ekki nema að
hluta verið í eigu Kolbeins unga. Þannig byggðist tilkall Þorgils á að
héraðsvöld og þar með meðferð allra goðorða ættu að erfast óháð
formlegu eignarhaldi og að horfa framhjá Brandi Kolbeinssyni.
Þorgils tókst ekki að ná völdum í Skagafirði í fyrstu tilraun en það
hafðist þó á endanum svo kannski hefur skilningur hans á ríkis-
erfðum í Skagafirði ekki þótt með öllu fráleitur.
Líklega er hægt að greina að minnsta kosti eitt eldra dæmi um
að meðferð goðorðs erfist. Páll Jónsson, sonur Jóns Loftssonar í
Odda, var biskup í Skálholti 1195–1211 en áður var hann goðorðs -
maður og bjó þá á Skarði í Landsveit.79 Annað höfuðból í sömu sveit
voru Vellir og þaðan voru ættaðir bræðurnir Einar brúður og Flosi
Bjarnasynir en þeir fóru með goðorð á alþingi 1196.80 Virðist þetta
vera sama goðorðið og Páll fór með en hann hefur þurft að láta það
axel kristinsson136
77 Sturlunga saga II, 485.
78 Sturlunga saga III, 175.
79 Biskupa sögur II. Íslensk fornrit XVI, útg. Ásdís Egilsdóttir (Reykjavík: Hið
íslenzka fornritafélag, 2002), 298–299.
80 Sturlunga saga II, 9.