Saga - 2022, Síða 141

en þau 39 sem fram koma í Grágás.89 Engar heimildir eru heldur um
að goðorði sé skipt í meira en þrjá hluta.90 Þannig er hugsanlegt að
lítil goðorð hafi þurft að sameinast um eitt atkvæði í lögréttu þótt
þau virkuðu sem sjálfstæð goðorð í héraði eins og tveir hlutar
Þórsnesingagoðorðs virðast dæmi um. Vegna þess að fyrir hvert
goðorð sátu þrír menn í lögréttu þótt þeir hefðu aðeins eitt atkvæði
má hugsa sér að tvö eða þrjú lítil goðorð í héraði hafi þurft að sam-
einast í lögréttu en þó þannig að fulltrúar þeirra allra ættu þar sæti.
Þannig má samræma kenningar um óvissan fjölda goðorða og
hefðbundna túlkun á Grágás um að þau hafi verið 39.91 Þar sem
þingmenn gátu fært þingfesti sína verður að gera ráð fyrir að goð -
orð hafi verið mjög misfjölmenn en með þessum hætti urðu fámenn
goðorð ekki jafn áhrifamikil og hin stærri vegna þess að tvö eða þrjú
þeirra þurftu að sameinast um eitt atkvæði. Þannig var hægt að
gæta nokkurs jafnræðis miðað við stærð. Eins og fram er komið er
aðeins vitað um 29 virk mannaforráð á tólftu og þrettándu öld en á
bak við sum þeirra voru fleiri en eitt goðorð. Vera má að á tólftu öld
hafi mannaforráðum þegar fækkað talsvert frá því sem verið hafði
á tíundu eða elleftu öld. Þeim hélt svo áfram að fækka fram á þrett-
ándu öld.
Íslendingabók Ara fróða er elsta íslenska frásagnarheimildin,
skrifuð nálægt 1130.92 Hún er þannig frá þeim tíma þegar líkur
benda til að goðorðin hafi almennt orðið arfgeng og hún segir í
stuttu máli sögu landsins fram að því. Hvað skyldi hún segja okkur
um goðorð og goðorðsmenn? Því er fljótsvarað: Ekki neitt. Í ljósi
mikilvægis þeirra á síðari tímum er þögn Íslendingabókar nokkuð
einkennileg og gæti bent til þess að allt fram á fyrri hluta tólftu aldar
hafi goðorð ekki verið talin mjög mikilvæg. Ef til vill hefur ekki
verið litið á þau sem grunneiningar valdakerfis landsins heldur
voru goðorð arfgeng fyrir 1100? 139
89 Grágás Ia, 38; Helgi Skúli Kjartansson, Fjöldi goðorða samkvæmt Grágás; Jón Viðar
Sigurðsson, Goder og maktforhold, 39–68. Hugmyndir Helga Skúla og Jóns
Viðars eru ekki eins en eiga það sameiginlegt að gera ráð fyrir að fjöldi goðorða
í héraði hafi getað verið meiri en 39. Sjá einnig Gunnar Karlsson, Goðamenning,
63–86 og Orri Vésteinsson, „Upphaf goðaveldis á Íslandi,“ 309–310.
90 Lúðvík Ingvarsson (Goðorð og goðorðsmenn III, 235) gerir að vísu ráð fyrir að
goðorð hafi getað skipst smærra en það byggir ekki á heimildum. Gunnar
Karlsson (Goðamenning, 70) reiknar einnig með að ekki hafi verið takmörk á því
hve smátt goðorð gátu deilst en nefnir ekki dæmi.
91 Sjá einnig Gunnar Karlsson, Goðamenning, 70–77.
92 Íslendingabók. Landnámabók, xvii.