Saga - 2022, Side 200

Helsta framlag og nýjungar rannsóknarinnar lúta að (ein)sögunum 101,
bæði sögunum sjálfum sem vitnisburðum um sögu fatlaðs fólks sem hingað
til hefur virst ósýnilegt sem og verklagi við að skapa lífssögu úr fjölda brota
úr opinberum heimildum. Afraksturinn er eigindleg grasrótarsaga þar sem
jaðarsettir einstaklingar fortíðar eru fangaðir með þeim netum sem valda-
stofnanir eða fulltrúar þeirra lögðu út á hverjum tíma. Rannsóknin er því
ekki aðeins framlag til fötlunarsögu og sögu fatlaðs fólks. Hún sýnir einnig
fram á, svo ekki verður um villst, að hægt sé að nýta opinberar heimildir til
að varpa ljósi á sögu jaðarsetts fólks og hópa auk þess sem hún stendur sem
vitnisburður um eina leið sem hægt er að fara við rannsóknir á fjölbreyti -
leika fortíðar.

Siðferðislegar flækjur
Það er sannkallað fagnaðarefni að við höfum hér tækifæri til að fjalla um
fötlun í sögulegu samhengi, því eins og Sólveig Ólafsdóttir bendir á hefur
saga fötlunar og fatlaðs fólks á Íslandi legið að mestu óbætt hjá garði. Það
má vafalaust að miklu leyti rekja til jaðarsetningar fatlaðs fólks í íslensku
samfélagi (og raunar flestum samfélögum) sem hefur valdið því að það
hefur ekki komist nógu hátt í virðingarstiga hinna verðugu viðfangsefna
sagnfræðinnar. Það er sem betur fer að breytast, sem skapar þó nýjar valda-
flækjur sem íslensk sagnfræði er óvön því að glíma við, sér í lagi siðferðis-
legar flækjur sem fylgja því að rannsaka hóp sem er jaðarsettur gagnvart
rannsakandanum. Slíkar rannsóknir hljóta sívaxandi gagnrýni og því þarf
rannsakandi að sýna ábyrgð og vera meðvitaður um eigin takmarkanir eins
og Sólveig bendir sjálf á. Í samræmi við það gerir Sólveig grein fyrir sinni
stöðu gagnvart viðfangsefninu í inngangi sem mig langar að ræða aðeins
betur hér.
Þar greinir Sólveig frá snertiflötum eigin lífs og reynsluheims fatlaðs
fólks en segir jafnframt að vegna forréttindastöðu sinnar þá verði ákveðnar
hliðar þessa reynsluheims henni alltaf duldar. Ég hef sjálf þurft að spyrja
mig svipaðra spurninga við rannsóknir á sögu jaðarsettra hópa sem ég bæði
tilheyri og tilheyri ekki. Þess vegna langar mig að taka þessar siðferðislegu
vangaveltur upp í umfjöllun um rannsókn sem glímir við svipuð álitamál.
Fyrst er áhugavert að velta upp hvaða siðferðisleg álitamál Sólveig tók
til skoðunar þegar hún ákvað að fara inn á braut fötlunarsögu í sínum rann-
sóknum. Það er nefnilega vandmeðfarið hlutverk að vera rannsakandi sem
sérhæfir sig í málefnum jaðarsettra hópa og hljóta doktorsgráðu eða rann-
sóknastig í krafti þess hversu fáir rannsakendur eru þarna úti sem tilheyra
þessum sömu hópum, einmitt vegna jaðarstöðunnar. Þess vegna finnst mér
mjög athyglisvert þegar Sólveig nefnir að með samvinnu við fatlað fólk sé
„hægt að lesa allar heimildir, sem tengjast fötluðu fólki upp á nýtt og fá
raunsannari mynd af hlutskipti þess í fortíðinni“ (30). Áhugavert væri að
andmæli198