Saga - 2022, Síða 218

Þrátt fyrir að höfundur hafi ekki viljað kryfja dóma til mergjar hefði mátt
gera betur grein fyrir lögfræðilegum álitamálum í þeim dómum sem fjallað
er um. Þegar fjallað er um umdeild mál eru málavextir oft raktir ítarlega frá
því að deilur vakna og þar til dómur er kveðinn upp. Hins vegar vantar að
gera grein fyrir úrskurðinum sjálfum. Skiljanlegt er að höfundur kjósi að
kafa ekki nákvæmlega í einstaka dóma en fyrir hinn almenna lesanda hefði
mátt gera grein fyrir helsta rökstuðningi dómsúrskurða til þess að varpa
ljósi á hvers vegna Hæstiréttur tók þá afstöðu sem hann gerði. Dæmi um
þetta eru umfjallanir um Drengsmálið (107), Gúttóslaginn (195) og ekki síst
Guðmundar- og Geirfinnsmál (284–288) sem hefðu verðskuldað meiri um -
fjöll un (undirritaður gerir sér þó grein fyrir að auðvelt er að tína til mál sem
hefðu verðskuldað meiri umfjöllun í svo viðamiklu verki).
Hins vegar eru málum sem varða Hæstarétt sjálfan gerð góð skil.
Áðurnefnd umfjöllun um víxilmálið og síðan áfengiskaup dómara (335–342)
eru mjög góð dæmi um það hvernig dómarar sátu ekki alltaf við sama borð
og almenningur. Þá er farið vel yfir hverjir skipuðu hæstaréttardómara.
Fjallað er ítarlega um hlut kvenna en einnig eru dómarar flokkaðir eftir
stétt um og kemur þar fram óvænt niðurstaða (327). Loks má nefna um -
fjöllun um réttarbætur sem komu allt of seint fram og fyrir tilstilli erlendra
áhrifa. Þar ber helst að nefna aðskilnað umboðs- og dómsvalds árið 1987
(301–305) og mannréttindakafla stjórnarskrárinnar (308).
Sé tekið mið af því markmiði höfundar að tengja sögu réttarins við sögu
íslenskra stjórnmála og íslensks þjóðfélags er spurning hvort betra hefði
verið að skipta köflum ritsins upp eftir öðru en tímabili. Þannig hefði til
dæmis verið unnt að hafa sérkafla um innri mál Hæstaréttar, þátt hans í
valdabaráttu stjórnmálanna, einstaka málaflokka á borð við kynferðisbrota-
mál og svo framvegis.
Þegar allt kemur til alls er saga Hæstaréttar saga ungs lýðveldis. Réttur -
inn endurspeglar litla lögfræðihefð og ófullkomið lagaumhverfi á sama
tíma og hann dregst inn í valdabaráttu íslenskra stjórnmála strax frá stofn-
un. Þetta er saga réttar í mótun, þar sem tekur tæp 100 ár að koma á heppi-
legu fyrirkomulagi á Hæstarétti, og íslensku réttarfari almennt. Þannig væri
þessi tímaafmörkun í raun heppileg þótt ekki væri um að ræða afmælis-
rit.
Arnþór gerir vel í að sýna fram á að þrátt fyrir allt hefur Hæstarétti ekki
tekist að hefja sig yfir deilur innan samfélagsins og sjálfstæði hans gagnvart
framkvæmdavaldinu orkar tvímælis mestan hans starfstíma þar sem ráð -
herrar skipuðu dómara og viðmið voru ekki skýr eða farið var gegn þeim.
Þetta rit þjónar því sem áminning um að faglegur dómstóll er ekki jafn sjálf-
sagður og fólk kann að halda.
Líkt og höfundur getur í lokin (465) er frekari rannsókna þörf á ákveðn -
um þáttum í sögu Hæstaréttar. Á þetta hvort tveggja við um réttinn sjálfan
og mál sem koma við sögu hans. Þar sem lítið er um rannsóknir á réttarsögu
ritdómar216