Saga - 2022, Qupperneq 221

um hætti að gerð einstakra kafla bókarinnar. Kaflarnir standa mjög sjálfstætt
og fara vítt yfir og þótt hin sögulega sýn sé alltaf nærri byggir bókin í grunn-
inn á menningargreiningu frekar en sagnfræði. Þetta gefur höfundunum
ákveðið frelsi í umfjöllun og umræðu bókarinnar og bókinni sjálfri létt yfir-
bragð þó stór sé. Verkið sýnir líka vel hvílík gróska er um þessar mundir í
rannsóknum sem tengjast vestur-norræna svæðinu enda má segja að það sé
ekki síst nýsköpun í fræðimennsku sem stuðli að auknum tengslum land-
anna og meiri samskiptum þeirra í milli (sem á endanum getur kannski
dregið úr vægi Danmerkur).
Bókin skiptist í sjö hluta. Hún byrjar á bráðskemmtilegum kafla um frá-
sagnarmynstur og opinbera orðræðu samtímans sem meðal annars tekur á
spurningunni um nýlenduhugtakið og vægi þess í dönskum yfirráðum.
Umtöluð nýlendusýning sem haldin var í Tivoli í Kaupmannahöfn árið 1905
(1. bindi, 40–45) dregur skemmtilega fram átakalínurnar og þversagnirnar í
danska nýlenduveldinu þar sem upphaflegum hugmyndum um að steypa
dönskum yfirráðasvæðum í einn pott er mótmælt kröftuglega og nauðsyn-
legt verður að skapa stigveldi þar sem Færeyjar og Ísland hafa sérstöðu
vegna etnísks skyldleika við hina dönsku herraþjóð, Grænlendingar hafa
sérstöðu vegna staðsetningar sinnar en dönsku eyjarnar þrjár í Vestur Indí -
um (St. Thomas, St. Jan og St. Croix) teljast hreinar og klárar nýlendur.
Í umfjölluninni um sýninguna kemur skýrt fram það einkenni bókarinn-
ar í heild að engin afstaða er tekin til spurninga eins og þeirrar hvort og hve-
nær nýlenduhugtakið eigi við eða til dæmis hvort réttara sé að segja Ísland
hjálendu frekar en nýlendu eða nákvæmlega hvernig eigi að skilgreina
heimskautasvæði og ákvarða hvað tilheyri þeim. Hver er munurinn á hjá-
lendu og nýlendu þegar öllu er á botninn hvolft má spyrja og á endanum
áttar lesandinn sig á því að hvað sem líður réttri skilgreiningu á stöðu
Íslands gagnvart Danmörku fyrir 1918 þá er óhjákvæmilegt að setja hana í
samband við nýlendu-, eftirnýlendu- og dulnýlenduorðræðu þar sem tog -
streita og skilgreiningarvandi er einn hluti sambandsins við danskt yfirvald.
Ísland er á mörkum eða jaðri hins „siðmenntaða“ heims. Staða þess er ekki
gefin og þörfin fyrir að skilgreina sig frá „skrælingjunum“ kemur stöðugt
upp. Ofmetnaður hjálendunnar þegar hún telur menningu sína jafnvel æðri
menningu herraþjóðarinnar er aldrei langt undan og heldur áfram löngu
eftir að fullu sjálfstæði er náð, eins og sjá mátti á árunum fyrir hrun. Kaflinn
dregur vel fram hve áleitnar þessar spurningar eru og verða vafalaust lengi
enn og að öðrum köflum bókarinnar ólöstuðum má segja að hann vegi
þyngst í því að sýna hve sjálfsmyndarsköpun Norður-Atlantshafssvæðisins
er opin og breytileg og að heita má ný, þar sem hún einkennist bæði af
sjálfsupphafningu og flótta — mikilmennskubrjálæði og minnimáttarkennd.
Annar hluti bókarinnar — „Vofa stórveldis“ — hefur hefðbundnara
sagnfræðilegt yfirbragð og rekur sögu Danaveldis sem ríkis og drottnara í
Norðurhöfum. Sú umfjöllun fléttast saman við hrakfarir Dana og angist á
ritdómar 219