Saga - 2022, Síða 223

sögu og arf hins vegar. Verkið endar svo á mjög áhugaverðum kafla um full-
veldi, stjórnarskrár og auðlindir. Sérhver þessara kafla er mjög efnisríkur og
í rauninni hefur síðara bindi verksins meiri skerpu til að bera í fræðilegu til-
liti en það fyrra.
Tengingarnar á milli landanna þriggja setja mark sitt á fimmta hluta og
fyrir marga lesendur kann að vera mestur fengur að þeim. Það er til dæmis
mjög sjaldgæft að sjá „ástandið“ á Íslandi á stríðsárunum rætt í samhengi
við sama tímabil og svipaðar aðstæður í Færeyjum. Sömuleiðis hefur staða
grænlenskra kvenna gagnvart erlendum karlmönnum lítið verið sett í sam-
band við kynbundin átök í íslensku og færeysku samfélagi. En það er gert
hér með umræðu sem er ítarleg og vekur lykilspurningar án þess að um
nokkurs konar samanburðarfræði sé að ræða. Um leið og umræðan fjallar
um og viðurkennir þann árangur sem Norðurlöndin hafa náð tekst líka að
benda á einsleitni, þröngsýni og í sumum tilfellum fastheldni í löggjöf sem
endurspeglar úrelta hugsun, svo sem fóstureyðingalöggjöf í Færeyjum (2.
bindi, 65).
Minni og menningararfur hefur verið líflegt rannsóknasvið á Norður -
löndunum um skeið og það á ekki síst við um vestur-norrænu ríkin. Eftir -
nýlenduhyggja hefur ekki verið í forgrunni í þeirri umræðu, en í bókinni er
sú tenging skýr. Kaflinn er að hluta helgaður mati og endurmati á menn -
ingar arfi og menningarverðmætum og þeirri gerbreytingu á afstöðu til
nýliðinnar fortíðar sem nútímavæðing bar með sér. Það er ekki svo langt
síðan lifnaðarhættir bændasamfélagsins voru uppspretta blygðunar í ís -
lensku samhengi og nýliðin fortíð birtist fólki sem endalok langs niðurlæg-
ingartímabils. Slíkri fortíð mátti þá helst víkja til hliðar með því að einblína
á ljóma ímyndaðs miðaldasamfélags. Í sjötta hluta bókarinnar eru mörg
áhugaverð dæmi um hvernig öll umræða um fullveldi, sjálfstæði, menn -
ingu, eign og auðlindir er nátengd minnisumræðunni.
Síðasti hluti bókarinnar fjallar um stjórnarskrármál — og reyndar fleira
— en umfjöllunin um og greiningin á umræðum og átökum um stjórnar-
skrár í Grænlandi, Íslandi og Færeyjum undanfarna áratugi er mjög góð.
Hér er ekki frekar en fyrr um nein sérstök samanburðarfræði að ræða, en
lesendur átta sig betur á því hversu sterkar tengingar eru á milli landanna
þriggja í viðhorfunum og angistinni sem átök um stjórnarskrá opinbera.
Auðvitað er grundvallarmunur á löndunum að því leyti að Ísland er sjálf-
stætt ríki en hin tvö ekki. Það breytir þó ekki því að krafan um ekki bara
breytta heldur nýja stjórnarskrá á Íslandi kemur að hluta til af hinu meinta
danska þjóðerni gildandi stjórnarskrár (2. bindi, 204‒205). Þó bent sé á að
sjálf sé danska stjórnarskráin fyrst og fremst afurð evrópskrar frjálslyndis-
vakningar hefur það ekki dugað til að breyta hinu þjóðlega yfirbragði ís -
lensks stjórnarskráraktívisma. Í honum kemur fram merkileg blanda menn-
ingarlegrar fjölbreytnihyggju og upphafningar þjóðernisins þar sem öllu
máli skiptir að íslensk stjórnarskrá sé sannarlega íslensk. Grænlendingar
ritdómar 221