Saga - 2022, Page 228

inu og sér þess enn merki. Uppbygging félagsins er rakin og áherslur í versl-
unarrekstri á hverjum tíma eru tíundaðar í bókinni. Óneitanlega er frá -
sögnin af upphafsárum félagsins framan af í formi hefðbundinnar persónu-
sögu. Skýrist það af því að fyrstu kaupfélagsstjórarnir voru áberandi í bæjar-
og þjóðlífinu. Fyrsti kaupfélagsstjórinn, Hallgrímur Kristinsson, varð seinna
forstjóri Sambands íslenskra samvinnufélaga og arftaki hans, Vilhjálmur
Þór, varð seinna sendiherra í Washington. Þrátt fyrir vægi kaupfélagsins
voru einkaaðilar alltaf áberandi í verslunarrekstri á Akureyri. Þar má nefna
Balduin Ryel sem upphaflega var verslunarstjóri Braunsverslunar í Hafnar -
stræti og tók seinna við rekstrinum. Annar var Skarphéðinn Ásgeirsson,
kenndur við Amaro, glæsilega nýtískuverslun sem setti mikinn svip á bæjar -
lífið á sjötta og áttunda áratug síðustu aldar. Segja má að Kaupfélag Ey -
firðinga annars vegar og einkaframtakið hins vegar hafi verið ákveðnir
átakaásar í verslunarlífinu á Akureyri. Þriðji ásinn var af öðru tagi. Þar vísar
höfundur í félagsverslun verkafólks sem studdist við róttækari hugmynda-
fræði og samfélagssýn en kaupfélögin sem studdust við hugmyndir sam-
vinnuhreyfingarinnar. Fyrst ber að nefna Kaupfélag verkamanna sem studdi
viðhorf jafnaðarmanna og var Erlingur Friðjónsson kaupfélagstjóri þess frá
stofnun árið 1915 til 1959. Í kjölfar heimskreppunnar og vaxandi stéttabar -
áttu töldu kommúnistar sig ekki eiga samleið með Kaupfélagi verkamanna
og vildu ekki skipta við það. „Þeir áttu þó í fá önnur hús að venda og nutu
sjaldan betri kjara hjá KEA eða „fasistaverslunum“ eins og kaupmenn sem
ráku eigin verslanir voru tíðum nefndir.“ (155). Árið 1934 stofnuðu komm-
únistar því Pöntunarfélag verkalýðsins og veitti Björn Grímsson félaginu
forstöðu fyrstu árin. Sölubúð félagsins fékk varanlegt aðsetur í Brekkugötu
1 árið 1942 og Sigríður Baldvinsdóttir veitti búðinni forstöðu, sem vekur
athygli. Í umfjöllun sinni um nítjándu öld nefnir höfundur að starfsmenn
verslana á Akureyri hafi undantekningalítið verið karlmenn, „búðardömur
og kaupkonur komu ekki til sögunnar að neinu marki fyrr en á tuttugustu
öld.“ (78). Vafalaust er þetta allt satt og rétt. Að sama skapi eru konurnar lítt
sýnilegar í ritinu þegar kemur fram á tuttugustu öld. Þar má sérstaklega
nefna þær sem voru launþegar en ekki atvinnurekendur. Hvað með kjör
þeirra og launabaráttu? Þar hefði að ósekju mátt styðjast við fundagerðar-
bækur Félags verslunar- og skrifstofufólks á Akureyri. Það hefur verið starf-
andi stéttarfélag verslunarfólks á Akureyri frá 1930.
Í sjálfu sér kennir ýmissa grasa þegar rekstur og saga einstakra verslana
er skoðuð og margt sem hægt er að athuga. Ég sakna þess að ekki sé meira
vitnað í gjörða- og fundabækur einstakra verslana og fyrirtækja. Þess finnast
þó dæmi, til dæmis er vísað í gjörðabók verslunarinnar Eyfjörð (104). Slíkar
heimildir veita dýpri sýn á reksturinn á hverjum stað frekar en útgefin rit
og dagblöð. Þó verður að taka fram að þegar fram í sækir notast höfundur
töluvert við munnlegar heimildir þeirra sem unnu eða þekktu til í viðkom-
andi verslunum. Frásagnirnar eru oft með líflegum blæ og fylgja minningar
ritdómar226