Saga - 2022, Side 230

borgum á nítjándu öld. Raddir kvennanna hafi á hinn bóginn ekki heyrst og
mælikvarðarnir sem hafi verið lagðir á líf þeirra hafi verið í anda stórsögu
valdastéttarinnar sem alhæfði og fordæmdi. Með því að horfa á þetta efni
út frá sjónarhorni kvennanna og aðferð einsögunnar sé hins vegar mögulegt
að líta einnig á vændiskonur sem gerendur í stað þess að meta þær ein -
göngu sem fórnarlömb. Þær hafi með öðrum orðum haft ákveðið vald og
beitt því. Önnur dæmi sem Sigurður Gylfi tekur lúta að sams konar valdefl-
ingu fólks í mjög veikri stöðu, bæði samfélagslega og vegna sérkennilegs
útlits þannig að það gat fallið undir skilgreininguna frík.
Þessi efni tengir höfundur síðan við fríksýningar sem voru algengar á
ofanverðri nítjándu öld og fyrri hluta tuttugustu aldar. Samhliða greinir
hann helstu orsakir þeirra en tengir þær þó ekki nema lauslega við nýlendu-
hyggju þessa tíma en algengast var einmitt að sýna fólk frá svæðum utan
Evrópu eða frá jöðrum hennar, til dæmis Grænlendinga, Sama eða fólk frá
Afríku. Þetta efni hefur mannfræðingurinn Kristín Loftsdóttir ítrekað rætt
og hefði að ósekju mátt geta hennar í þessu samhengi. Eins og Sigurður
Gylfi nefnir eru fá dæmi um fríksýningar hérlendis en eins og ég hef rætt í
nýlegri grein í Skírni voru þær viðtökur sem Grænlendingar fengu er þeir
komu hingað til lands stundum í þeim anda.
Atli Þór Kristinsson fjallar í grein sinni um erlendar fréttir og kynjasögur
frá sautjándu og átjándu öld, einkum í annálum. Í greininni getur hann um
þekkingargrunn þessa tíma og hvernig þekking barst hingað til lands, með
þýðingum og endursögnum á erlendum textum, fræðiritum og ferðabók um,
og loks uppskriftum á elstu íslensku ferðabókunum frá sautjándu öld.
Greinarhöfundur fjallar síðan um nokkra annála og er athyglisvert að sjá þá
tilhneigingu útgefenda annála að fella niður erlent efni. Það er sannarlega
verðugt viðfangsefni fyrir unga sagnfræðinga að fara í saumana á þessu efni
og gera það aðgengilegt. Þetta var þó ekki algilt og mjög áhugavert er að sjá
hvaðan það erlenda efni er komið sem þó birtist í annálunum, meðal annars
úr dönskum blöðum frá sautjándu öld. Dæmin sem tekin eru af fríkum í
þessu samhengi eru athyglisverð, bæði af innlendum og erlendum vettvangi.
Í næstu grein fjallar Anna Heiða Baldursdóttir um efnismenningu í
dánar búsuppskriftum frá nítjándu öld. Hún gerir grein fyrir umfangi og
einkennum þessara heimilda og hvaða kostir fylgja því að nýta þær í rann-
sóknum á lífi fólks frá þessum tíma. Heimildirnar geta verið spegill á sam-
félagið og birta meðal annars stéttaandstæður, auð hinna efnuðu annars
vegar og menningu fátæktarinnar hins vegar sem er meginefni höfundar:
eigur vinnuhjúa. Síðan fjallar höfundurinn um ákveðna efnisflokka og kem-
ur þar allt mögulegt áhugavert í ljós, þar á meðal hversu snautt þetta fólk
var að jafnaði þó að undantekningar væru til. Greinin er sannarlega áhuga-
verð en laustengd efni bókarinnar sem er „sérkennilegt fólk“. Það er ekki
viðfangsefni þessarar greinar þó að fátæktin hafi yfirleitt verið fylgifiskur
hinna „sérkennilegu“.
ritdómar228