Saga - 2022, Blaðsíða 232

draga fram texta þar sem „sérkennilegt fólk“ kemur við sögu. Þegar farið er
yfir skrána má finna ýmsar færslur sem vandséð er að eigi þar heima; þar er
iðulega verið að fjalla um „venjulegt“ fólk þó að það hafi ef til vill haft til-
tekin sérkenni. Meiri hluti textanna fellur þó undir ofangreinda skilgrein -
ingu og er því kominn hér góður sjóður sem að mestu á þó eftir að vinna úr.
Í þessu samhengi má setja fram margvíslegar spurningar: Hver voru helstu
einkenni orðræðunnar um „sérkennilegt fólk“? Hvert var markmiðið með
birtingu lýsinga af slíku fólki? Hvað með sambærilegar rannsóknir annars
staðar, liggja þær fyrir? Er orðræðan um sérkennilegt fólk „séríslensk“? Var
eitthvað í samfélagsgerðinni sem kallaði á þess háttar lýsingar? Hvers konar
ofbeldi er lýst? Hvað með aðra heimildaflokka, eins og þjóðháttaskrár
Þjóðminjasafnsins? Segja þær sömu sögu eða aðra sögu? Enn má spyrja, í
framhaldi af því að staðhæft er að ætlunin hafi verið að rekja þessar lýsingar
til samtímans: Hvaða breytingar verða einkum þegar nær dregur samtíma
okkar? Og svo má áfram telja. Hér má því segja að unnin hafi verið mikil -
væg undirbúningsvinna en greining sé að mestu eftir og niðurstaða hennar
getur sannarlega orðið forvitnileg.
Sem fyrr segir tók Daníel Guðmundur Daníelsson saman þrjár skrár sem
birtar eru í bókinni. Tvær þeirra eru úr Alþingisbókum Íslands en ein úr
Annálum 1400–1800. Í inngangsgrein sinni ræðir Daníel um einkenni mann -
lýsinga frá þessum tíma og rökstyður að þær eigi sér sennilega fyrirmyndir
í Íslendingasögum. Hann fjallar nánar um helstu einkenni þessara lýsinga
og tilganginn með ritun þeirra. Í fyrstu skránni eru tekin saman „360 sér-
kennileg atvik og atriði úr dómabókunum“ en í þeirri næstu „240 mannlýs -
ingar … af eftirlýstum Íslendingum frá 1635–1737,“ auk viðauka sem er
byggður á dönskum heimildum. Í þriðju skránni eru síðan tekin saman „sér-
kennileg atriði“ úr fyrsta bindi Annála 1400–1800. Almennt segir höfundur
skránna að þær séu „hugsaðar sem kortlagning á jaðarsetningu með einum
eða öðrum hætti“ en tekur jafnframt fram að skrárnar séu ætlaðar sem
„sýnishorn“ fremur en „fullnaðarrannsókn“ (einkum á bls. 199–200).
Dæmi sem höfundur tekur eru mörg hver athyglisverð og sum sannar-
lega „sérkennileg.“ Hér sýnist mér þó, svipað og í skrá Marínar, að að ferða -
fræðin hefði mátt vera ljósari. Í skránni „Af sérkennilegu fólki og atburðum
í Alþingisbókum Íslands frá 1570–1870“ virðist til dæmis vera meira um
ofbeldismál, galdur og örbirgð heldur en lýsingar á sérkennilegu fólki.
Skráin „Eftirlýstir Íslendingar á 17. og 18. öld: Mannlýsingar í Alþingis -
bókum Íslands 1635–1787“ er einnig athyglisverð fyrir afar áhugaverðar
lýsingar en hér gildir hið sama, aðferðafræðin er ekki skýr. Eins og titill
skrárinnar bendir til er markmiðið að draga saman mannlýsingar. Það er
sannarlega verðugt rannsóknarefni en ætti fremur heima í öðru samhengi.
Síðasta skráin, „Af sérkennilegu fólki og atburðum í Annálum 1400–1800“
fjallar líka meira um annað en sérkennilegt fólk: ofbeldi, sjálfsvíg sem mikið
er af, þjófnaði og annað í þeim dúr.
ritdómar230