Saga - 2022, Blaðsíða 235

skoðaðir rækilega í rentukammeri og þótt sú endurskoðun hafi ef til vill
ekki skilað miklu í ríkiskassann þá var þetta mikilvægt aðhald fyrir léns-
mennina og fógeta þeirra.
Sumt gekk þó brösuglega, svo sem að skrá þingbækur reglulega. Fyrstu
Alþingisbækurnar virðast hafa verið skráðar að frumkvæði lögmanna og
þótt ákveðið væri að skipa sérstakan Alþingisskrifara skömmu fyrir alda-
mótin 1600 varð ekkert úr því fyrr en nokkrum áratugum seinna. Hér hefði
verið fróðlegt að fá samanburð við önnur lén Danaveldis, gekk þetta líka
svona brösuglega annars staðar eða skáru Íslendingar sig úr?
Kristján III. lagði alla tíð áherslu á að vernda þegna sína, einkum þá sem
minnst máttu sín, fyrir ágangi lénsmanna og fógeta þeirra sem og annarra
embættismanna. Sama átti við um aðra Danakonunga, að minnsta kosti í
orði kveðnu. Veitingarbréf Johans Bocholt er mjög fróðlegt í þessu sambandi
því þar kemur vilji konungs skýrt fram. Lénsmaður skyldi vernda þegna
konungs fyrir embættismönnum og ekki síður sjá til þess að kaupmenn
kæmu vel fram við landsmenn. Sjálfsagt hefur gengið á ýmsu í þessum efn-
um en venja var að lénsmaður lýsti því yfir á Alþingi að hægt væri að bera
upp við hann ýmis vandamál og hann myndi dveljast á Þingvöllum meðan
væri verið að leysa úr þeim. Hvort mikið hafi verið um slíkt skal ósagt látið.
Annars breyttust veitingarbréf lénsmanna eftir þeim verkefnum sem fyrir
lágu hverju sinni.
Annað sem gerð var krafa um var að mál skyldu leyst á lægri stjórn -
sýslustigum ef þess væri nokkur kostur svo fólk birtist ekki óforvarandis í
konungsgarði með erindi sín. Þegar slíkt gerðist var lénsmaður í vondum
málum eins og þegar maður nokkur, Páll Pétursson að nafni, dúkkaði upp
með sín vandamál sem ekki var hægt að leysa því Hendrik Krag lénsmaður
hafði ekki staðið sig í stykkinu. Hvert vandamálið var vitum við ekki en
lénsmaður fékk bágt fyrir. Reyndar virðist Krag þessi hafa verið hálfgerður
vandræðamaður á fleiri sviðum.
Eitt af því sem kom á óvart við lesturinn á Léninu Íslandi er sú laga -
óvissa, eða kannski öllu heldur lagaóreiða, sem ríkti á þessu tímabili. Allur
gangur var á eftir hvaða lögum var dæmt og hvaða dómafordæmi notuð og
því kom stundum upp sú sérkennilega staða að ólíkir dómar voru kveðnir
upp í sambærilegum málum og voru hvorir tveggja samkvæmt réttum lög-
um. Höfundur bendir á að þetta gæti átt sinn þátt í öllu veseninu sem varð
kringum Herluf Daa og að ekki sé hægt að kenna honum og vanhæfni hans
einni um eins og stundum hefur verið gert.
Haft var eftir Magnúsi Stephensen landshöfðingja að hann væri eins og
lús á milli tveggja nagla, Alþingis og dönsku stjórnarinnar. Ef marka má
sumt af því sem hér kemur fram gætu ýmsir af lénsmönnum konungs á
sextándu og sautjándu öld og fógetar þeirra áreiðanlega skrifað undir þetta.
Augljóst er að stundum hefur gustað um hina dönsku embættismenn og
kastast í kekki milli þeirra og íslenskra stórbokka úr höfðingjastétt. Prýðileg
ritdómar 233