Saga - 2022, Page 239

Ísland hafa verið óvenjulegt í vestur-evrópsku samhengi, það hafi verið
fátækara en nær öll svæði Skandinavíu, hvað þá ef miðað er við svæði sunn-
ar í Evrópu. Ekki hafi verið neinn konungur og sjaldan hafi landið verið
sameinað undir einu valdi. Engin stjórnsýsla hafi verið fyrir hendi, enginn
fastaher og kristnar stofnanir hafi verið lengi að koma sér fyrir. Þetta er sumt
mjög umdeilanlegt, til dæmis sú hugmynd að setja fyrirvaralaust fram þá
staðhæfingu að Ísland hafi verið fátækara en önnur svæði Evrópu. Í hvaða
skilningi var Ísland fátækara? Þetta hefði höfundur þurft að skýra betur. Hér
og þar fjallar höfundur um efni þessu viðkomandi en talar þar ýmist um
auðugar landnámsjarðir eða fátæka goða. Hann tekur líka undir endurskoð un
á hugmyndum um gríðarlega landeyðingu á Íslandi eftir landnám af völd-
um ofbeitar, meðal annars með tilvísun í rannsóknir skoska líffræð ings ins
Ians Simpson.
Höfundur segist fyrst og fremst styðjast við ritheimildir, aðallega hinar
ýmsu tegundir fornrita. Efninu er skipað þannig að fyrst er fengist við grein-
ingu á samtíðarsögum, fyrst og fremst Sturlungu. Þá er Landnámabók
athuguð og loks Íslendingasögur. Höfundur nýtir efni úr þessum heimild -
um sem lýtur að sögu Dala annars vegar og Eyjafjarðarsvæðisins hins vegar.
Bæði svæði eru skilgreind mjög vítt. Dalir samanstanda hér af Dalasýslu
sjálfri og einnig norðurströnd Snæfellsness. Eyjafjarðarsvæðið er annars
vegar Eyjafjörður sjálfur og hins vegar öll Þingeyjarsýsla.
Höfundur tekur fram í formála og í inngangi að hann muni ekki nota
fornleifafræðilegar heimildir eða niðurstöður fornleifarannsókna til að
skoða það sem hann kallar forsögu (e. prehistory) Íslands, sem sé tímabilið
fyrir 1100. Engu að síður gerir hann grein fyrir mikilvægum hugmyndum
Orra Vésteinssonar um þessa forsögu og þær hugmyndir byggir Orri á forn-
leifarannsóknum. Höfundur er þó trúr þessari yfirlýsingu sinni í þeim skiln-
ingi að túlkun hans sjálfs og umfjöllun er að mestu byggð á lestri ritaðra
heimilda frá miðöldum, frá tímabilinu 1100 til 1260. Hann segir reyndar ber-
um orðum að mjög erfitt sé að rita sögu Dala og Eyjafjarðarsvæðisins á tíma-
bilinu frá landnámi til 1100 út frá ritheimildum, og að líka sé ómögulegt að
gefa mynd af fornleifafræði þessara svæða á þessu tímabili. Eyjafjarðar -
svæðið sé þó betur statt hvað varði fornleifarannsóknir en Dalir.
Mesta nýjung höfundar er sú að hafna því að Landnáma og Íslendinga -
sögur séu tilbúningur. Tilhneigingin hjá fræðimönnum hefur undanfarna
áratugi verið að segja sem svo að lítið sé að marka þessar heimildir varðandi
raunverulega sögu níundu til elleftu aldar. Þær séu tólftu eða þrettándu
aldar heimildir sem lýsi fyrst og fremst hugmyndum viðkomandi samtíma
um fortíðina. Cowell hafnar þessu og segir að hann leitist við að færa að því
rök að Íslendingasögur séu túlkun á fortíðinni sem sé mótuð af félagslegum
og pólitískum mynstrum hvers héraðs, og túlka eigi sögurnar sem tilraun
til að skrifa sögu eða sagnfræði fremur en einbera skemmtun. Höfundur
gengur því þvert gegn ráðandi tilhneigingu í túlkun á þessum textum.
ritdómar 237