Heima er bezt - 01.01.2005, Side 21

veikjast í Borgarfirði 1763 og það ár
fór veikin vestur um Snæfellsnes,
Skarð- og Fellströnd. Ekki finnast
neinar sagnir um að bólan hafi verið
að herja á fólk 1764 og hafði þá lík-
lega lokið helreið sinni um landið.
Espolín segir frá því að veturinn
1761 hafi verið harður og víða stór-
viðrasamur. Páskar voru á góu en sú
trú var ríkjandi að góupáskum fylgdi
gott vor en það varð öðru nær. Vorið
var kalt og gróðurlítið fram að miðju
sumri. í kringum Jökul var mikill afli
en annarstaðar á landinu undir með-
allagi. Síðla árs 1785, í lok móðu-
harðindanna, kom bólusótt. Gekk
hún um landið allt fram á árið 1787.
Hún virðist ekki hafa verið mjög
skæð en rúmlega 20 ár voru liðin frá
því að hún gekk.
Mikið hallæri var í landinu, sultur
og önnur óáran, hefði veikin verið
eins skæð og Stóra bóla var, hefðu
dauðsföll orðið mun fleiri. Þessi far-
aldur var sá síðasti á íslandi.
Margir telja að Kínverjar hafi ver-
ið fyrstir að bólusetja fyrir bólusótt. í
Indlandi var einnig farið að bólusetja
við veikinni um 10 öldum áður en
Vesturlandabúar fóru að huga að því
að reyna að hefta útbreiðslu sóttar-
innar með bólusetningu. Þessi ráð-
stöfun var ekki fullkomnari en það
að þeir sem ekki höfðu fengið sótt-
ina, gat stafað hætta af þeim nýbólu-
settu og hlotið smit og þar af leiðandi
gat bólusóttarfaraldur brotist út.
Seint á 18. öld fann Jenner kúa-
bólusetninguna, sem ekki hafði í för
með sér neina teljandi hættu en
mikla vörn. Jenner er það að þakka
að núna eru jarðarbúar lausir við
þennan vágest sem bólan var.
Helstu heimildir:
Annálar, Islands árbœkur Jóns
Espolíns og Sóttarfar og sjúkdómar á
íslandi 1400-1800.

Steinunn
Eyjólfsdóttir:
f)\ JlCáífar
Ég, sem þetta rita, get gengið að því vísu að komast í fúlt skap að minnsta
kosti einu sinni á dag. Þetta gerist þegar ég hlusta á þuli sjónvarps og út-
varps segja fréttirnar með tilheyrandi viðtölum og tilvitnunum. „Sjá'ann,
við'ann, hitt'ann“ virðist rikjandi orðalag hjá fréttamönnum. Ennþá hjákát-
legri verður þessi framburður í kvenkyni: „Jón Jónsson talaði „við'ana””.
Þá sýnist bókstafurinn „þ“ hafa verið dæmdur í útlegð hjá vissum stofnun-
um, að minnsta kosti heyrist hann sjaldan. í hans stað er notað „ð“ eða eitt-
hvert ókennilegt hljóð, sem ekki hefur enn fengið nafn.
„Með ðí móti - er ðað satt”, segja menn. Stundum kemur manni í hug að
þessir tveir bókstafir, „h“ og „þ”, eigi fyrir sér að hverfa alveg úr íslensk-
unni. Þá yrði rætt um Ornaíjörð og Usavík. Forsætisráðherra héti þá Alldór,
þegar einhver talaði „við'ann”.
Ég nefndi þetta framburðarvandamál einu sinni við íjölmiðlamann. En
honum fannst þetta eiga að vera svona. Það væri svo tilgerðarlegt að vera að
kveða fast að orðum, sagði hann. Já, það er munur á Reykjavíkurtunglinu
og helvískum Ornafjarðarmánanum, eða segir þjóðsagan ekki þannig frá?
Vísir menn hafa raunar sagt mér að um miðja síðastliðna öld hafi lestrar-
kennarar og leikarar mælt mjög með þessum lina framburði, hann átti að
vera svo léttur og eðlilegur. Hafi þeir skarpa skömm fyrir, ef satt er. Engin
teljandi hætta er á því að málið slípist ekki í framsögn, það er frá hinum
pólnum, sem hættan stafar, svo sem nú hefúr sýnt sig. Ætli þulir og þátta-
stjórar sjónvarps og útvarps þurfi að sýna þau próf sem þeir (kannski) hafa
fengið í íslensku, áður er þeir eru ráðnir? Eða stjórarnir, hvaða einkunn eru
þeir með? Var þeim kennt að tala um rest, flóru, femínista og fleira og
fleira, sem ágæt íslensk orð eru til yfir? Það er ekki erfitt að nálgast orða-
bækur ef maður er í vafa.
Mörg undarleg málblóm hafa reyndar verið að skjóta rótum í íslenskunni
þessi árin. Orð, sem raunverulega eru aðeins til í eintölu, eru nú komin i
fleirtölu, svo sem orðið hámark. Mörg hámörk voru í framleiðslunni, stóð
einhvers staðar fyrir skömmu, í stað: Framleiðslan var oft í hámarki. Mörg
hámörk eru ekki til, þá er ekki lengur um hámark að ræða, eins og allir
hljóta að skilja. í knattspyrnu er aftur á móti rétt að tala um mörg mörk. En
þessu er ekki heppilegt að rugla saman. Eins er um gæði, þau eru ekki mörg
eða fá, heldur mikil eða lítil.
Reynum að hugsa svolítið áður en við tölum.
Heima er bezt 21