Mímir - 01.06.1998, Blaðsíða 14

14
Ásgrímur Angantýsson
Þorpið í ljóðum Jóns úr Vör
1. Inngangur
Þorpið er sínálægt í ljóðum Jóns úr Vör.'
Best þekktu og kannski dæmigerðustu ljóðin
af því tagi eru úr Þorpinu sem hann sendi frá
sér 1946. Minna hefur verið rætt um að skáld-
ið hefur í raun alltaf verið að yrkja slík ljóð,
enda má finna þess dæmi í langflestum ljóða-
bókunum.
Jón úr Vör ólst upp í þorpi við sjó og eitt
einkenna hans sem skáids er að yrkja mikið
um eigin ævi og þá ekki síst bernskuna. Leið til
að afmarka efnið væri að segja sem svo að öll
minninga- eða æskuljóð hans væru þorpsljóð.
Sumt af því er þó ekki beinlínis bundið þorp-
inu eða mannlífinu þar. Hér er umhverfið látið
ráða skilgreiningunni: Þorpsljóð eru þá þau
ljóð sem eru einhvers konar minningar eða
myndir frá bernskustöðvum skáldsins, náttúr-
unni og mannlífinu þar.
Annar kafli er stutt heimildayfirlit um ævi
og skáldferil Jóns úr Vör. í þriðja kafla er fjall-
að sérstaklega um Þorpið og Jiar er einnig að
mestu stuðst við heimildir. Köflunum er ætlað
að finna höfundinum og þessu fræga verki
hans stað í íslenskum bókmenntum. Fjórði
kafli er lausleg greining á nokkrum ljóðum Jiar
sem þorpið kernur við sögu og dregnar eru
ályktanir út frá þeim um þróunina í gerð þessa
skáldskapar. Loks eru tekin saman nokkur
meginatriði og komist að niðurstöðu í fimmta
kafla. Markmiðið er að fá yfirlit og sæmilega
heildstæða rnynd af þessum J^ætti í Ijóðagerð
Jóns úrVör.
2. Skáldið
Ef ég er skáld,
þá minni ég helst
á þann fugl,
sem ekki getur flogið,
nema hann sjái hafið.2
Jón úrVör fæddist 21. janúar 1917 að Vatn-
eyri við Patreksfjörð. Foreldrar hans voru Jón
Indriðason skósmiður og Jónína Guðrún Jóns-
dóttir. Drengurinn var sjöundi í röðinni af alls
fjórtán börnum þeirra hjóna. Þegar hann var á
þriðja ári og móðir hans gekk með níunda
barnið, var hann sendur í vist til Þórðar Guð-
bjartssonar verkamanns og Ólínu Guðnánar
Jónsdóttur. Þau bjuggu á Geirseyri, sem er
innri hluti Jðorpsins, og voru þá ógift. Nokkru
síðar giftust þau og fóru að eignast saman
börn. Dvölin átti að vera tímabundin en hjón-
in höfðu tekið rniklu ástfóstri við snáða svo að
hann bjó áfram hjá Jieim. Hann hafði þó einnig
samneyti við foreldra sína og systkini í upp-
vextinum.3
Kjör íslenskrar alþýðu voru afar bág á árun-
um milli stríða. Kauptúnið við Patreksfjörð
hafði vitanlega orðið til í kringum sjávarútveg
og flestir sem jxir voru áttu afkomu sína algjör-
lega undir aflagæftum. Almennt hafði fólk
ekki nema brýnustu lífsnauðsynjar og þar var
fjölskylda Þórðar Guðbjartssonar síður en svo
undantekning.4 Þorpsljóðin eru í raun heild-
stæð lýsing á aðstæðum og lífsbaráttu þessa fá-
tæka fólks.
Þrátt fyrir vanefni braust Jón til mennta og
fékk nokkra skólafræðslu. Eftir barna- og ung-
lingaskóla á Patreksfirði var hann tvo vetur í