Mímir - 01.06.1998, Blaðsíða 31

31
Myndun gælunafna af síðari hluta karl-
mannsnafna verður með fæstum viðskeytum;
einungis -i, -ki og -si koma fyrir; -bi kemur
einnig fyrir í myndunum af einkvæðum nöfn-
um og í myndunum af fyrri hluta nafns koma
þessi viðskeyti ásamt -ý og -ó.Við myndun karl-
mannsgælunafna sem mynduð eru með við-
skeytinu -i af fyrri hluta nafns verður tvöföld-
un í meira en helmingi tilvika (68 nöfnum af
113).
Kvenmannsgælunöfn sem mynduð eru af
einkvæðum nöfnum eru einungis fjögur og
viðskeyti þeirra eru -a og -sa; viðskeyti þeirra
sem mynduð eru af síðari hluta nafns eru -a og
-ý; en öllu fjölbreyttari er myndun gælunafna af
fyrri hluta nafns, viðskeytin eru -a, -ý, -ka, -sa,
-ó og -í. Meirihluti þeirra fær þó viðskeytið -a
(88 af 127) og líkt og í karlmannsnöfnunum
verður tvöföldun í meirihluta gælunafna þeirr-
ar gerðar (í 50 nöfnum af 88).
2. Helstu einkenni gælunafna
Myndun gælunafna er augljóslega virk og
hægt er að sjá ákveðna tilhneigingu til þess að
myndunin sé á ákveðinn hátt fremur en annan.
Myndunin miðar að því að einfalda viðkom-
andi eiginnafn, gera það auðveldara og þjálla í
allri notkun, ýmist hljóðfræðilega, beygingar-
Iega eða hvort tveggja. Það sést meðal annars á
því að íslensk gælunöfn eru yfirleitt auðveld í
framburði.
í daglegu máli verða oft alls kyns samlagan-
ir sem auðvelda framburð á flóknum klösum
sem til verða í ýmis konar orðmyndun (af-
leiðslum, samsetningum o.þ.h.). í sumum til-
fellum er beinlínis óeðlilegt að bera fram öll
hljóð ákveðinna klasa en í öðrum verða sam-
laganirnar eða brottföllin eingöngu í óskýrum
framburði. Höskuldur Þráinsson og Kristján
Árnason tala um fímm mállýskubreytur sem
e.t.v. mætti kenna við óskýrmæli í grein sem
nefnist Um reykvísku (1984). Þessar mállýsku-
breytur eru brottfall önghljóða (dagblað -
[$a:þla:]), samlögun nefhljóða (innbcer
[nnþair]), brottfall atkvæðis (klósettið -
[ k loustið]), önghljóðun ncíliljóða (samferða -
[savferða]) og brottfall nefliljóða (íslendingar
- [i(:)s'ledigar]) (1984:128). Þessar breytingar
fela í sér einföldun á þeim klösum sem bornir
eru fram, bæði með því að laga hljóð að næsta
hljóði hvað myndunarstað varðar og með því
að fella niður hljóð og jafnvel atkvæði. Sams
konar einföldun er einn þeirra þátta sem til-
heyrir myndun gælunafna. Þrátt fyrir viss Iík-
indi tengjast þó fleiri breytingar myndun gælu-
nafna svo vafasamt er að líkja þessu tvennu of
mikið saman.
Þegar hluti eiginnafns fellur brott við
myndun gælunafns er nokkuð misjafnt hvar
klippt er á atkvæði, þ.e.a.s. hvað fylgir með og
hvað fellur brott. Þegar gælunafn er myndað af
fyrri hluta nafns virðist það samhljóð sem
kemur á eftir fyrsta sérhljóði yfirleitt fylgja
með (Auði - Auðun, Eyvi - Eyvincliu; Pála -
Pálína, Þura - Þuríður, o.s.frv). Þegar um
fleiri samhljóð er að ræða virðist myndun
gælunafns yfirleitt fylgja myndanaskilum, t.d.
Ási - Ás-mundur, Geiri - Geir-mundur, Vala -
Val-gerður, en ekki *Ásmi, *Geirmi eða
*Valga. Það sama má segja um gælunöfn
mynduð af síðari hluta eiginnafns og hefst
gælunafn yfírleitt á því hljóði eða þeim hljóða-
klasa sem hefst eftir myndanaskil, t.d. Geiri -
Ásgeir, Liði - Hafliði, Manni - Hermann,
Mundi -Ásmundur, Finna - Guðfinna, Gerða
- Ásgerður. Þó eru undantekningar á þeirri
reglu í nokkrum nöfnum þar sem síðasta hljóð
fyrri hluta eiginnafns og fyrsta hljóð seinni
hluta eiginnafns mynda leyfilega samhljóða-
klasa. Dæmi um gælunöfn sem mynduð eru án
tillits til myndanaskila eru Slauga - Ás-laug,
Stjana - Krist-jana, Stína - Krist-ín o.fl. Það er
þó langt frá því að slíkt gerist í hvert sinn sem
leyfílegir samhljóðaklasar ná yfir myndanaskil,
t.d.eru *Ásmi, *Geirmi, *Valga sem innihalda
leyfilega samhljóðaklasa ekki notuð sem gælu-
nöfn.
Beyging og annað útlit gælunafna ræðst að
L