Mímir - 01.06.1998, Side 51

51
Ármann Jakobsson
Hvenær drepur maður mann?
Halldór Laxness og Agatha Christie
eða: skvaldur um alvarlega hluti
Hef ég drepið mann eða hef ég ekki drepið mann? Hver
hefur drepið mann og hver hefur ekki drepið mann? Hvenær
drepur maður mann og hvenær drepur maður ekki mann?
Fari í helvíti sem ég drap mann. Og þó.1
Þannig eru viðbrögð Jóns Hreggviðssonar í
fslandsklukkunni þegar Arnas Arnæus spyr
hann hvort hann hafi drepið mann. Ég nota
ekki orðið svör þar sem þessi ræða er þrjár
spurningar og tvær andstæðar fullyrðingar.
Arnas kallar hana sjálfur „skrýtna þulu.“ Raun-
ar minnir hún talsvert á sum af svörum Hall-
dórs Laxness sjálfs í viðtölum við ólánsama
blaðamenn þar sem hann víkur sér undan því
að svara því sem að var spurt og svarar í þess
stað einhverju allt öðru. Sem er stundum eigi
að síður kjarni málsins.
Lát Sigurðar Snorrasonar, kóngsins böðuls,
hrindir af stað atburðarás íslandsklukkunnar.
Málaferlin um sekt eða sakleysi Jóns Hregg-
viðssonar halda áfram söguna á enda en aldrei
kemur fram hvort Jón Hreggviðsson drap
böðulinn eða ekki. Lát hans er áfram ráðgáta.
Það er kunnara en frá þurfi að segja að til siðs
er í sakamálasögum, t.d. sögum Agöthu
Christie sem skrifaði samtíða Halldóri Laxness,
að ekkert sé látið uppi um hver drap hvern
fyrr en á seinustu síðunum. Á hinn bóginn
krefst formið þess að þá sé gátan ráðin og upp-
lýst hver hinn seki er, hvert tilefnið var og
hvernig hann fór að. En á síðustu síðum ís-
landsklukkunnar er ekkert upplýst um lát böð-
ulsins og lesandinn fær aldrei að vita hvort Jón
Hreggviðsson hefur drepið mann eða hefur
ekki drepið mann.
Ástandið er raunar enn verra. Ekki aðeins
er óupplýst hvort Jón Hreggviðsson hefur
drepið mann. Spurningarnar eru fleiri: Hver
hefur drepið mann og hver hefur ekki drepið
mann? Hvenær drepur maður mann og
hvenær drepur maður ekki mann? Það liggur
ekki í augum uppi hvort það er til eitthvert
einfalt svar við spurningunni um hver drap
hvern. Líkja má glæpasögum við krossgátu sem
lesandinn á að ráða en í lokin er honum af-
hend hin rétta lausn og getur þá dæmt um
hversu nálægt henni hans eigin lausnir voru.
Þannig á glæpasaga að vera. Meistarar forms-
ins, snillingar á borð við Agöthu Christie, virða
þetta. Þó að fremstu höfundar glæpasagna
teygi sig eins langt og þeir geta til þess að
blekkja lesandann er lausn gátunnar í lokin
ófrávíkjanleg krafa. Annars er verkið mis-
heppnað og merkingarlaust.
íslandsklukkan er því í grundvallaratriðum
öðruvísi en aðrar skáldsögur um glæp. Lesend-
ur hennar fá ekki einvörðungu enga lausn á
gátunni um hver drap kóngsins böðul heldur
er þeim gefið undir fótinn með að það sé eng-
in lausn á þeirri gátu. Peter Hallberg skrifaði
einu sinni grein sem heitir „Listin að ljúka
sögu“.2 Þar fjallaði hann um hvernig túlka
mætti sögulok í sögum Halldórs Laxness. Síðar
hefur mér flogið í hug hvort afstaða Hallbergs
hafi verið röng og að greinin hefði átt að heita
„Listin að ljúka ekki sögu“. Þegar sögum Hall-
dórs Laxness sleppir er aldrei ljóst hvað verð-
ur um aðalpersónurnar og vandamálin eru
ekki leyst í hefðbundnum skilningi þess orðs.
Orðið lausn hefur að vísu aðra merkingu í bók-