Mímir - 01.06.1998, Blaðsíða 59

59
Hver er Plús Ex? Það er sú boðflenna með aungvu nafni
og óglöggu vegabréfi sem ævinlega er viðstödd líkt og
gluggagægir hvar sem gripið er ofan í skáldsögu. Þessi herra
er aldrei svo smáþægur að setjast aftastur í persónuröðina,
heldur sættir sig ekki við annaö en öndvegi nær miðju frá-
sagnarinnar, jafnvel í sögu þar sem höfundur gerir sér þó alt
far um að samsama ekki sjálfan sig sögumanninum/’
Ef höfundur finnur að saga hans er komin í
ogiingur getur hann kallað Piús Ex til svo að
hann geti með trúðslátum sínurn dregið athygl-
ina frá því hversu illa gengur með söguna.
„Til að bæta íyrir smíðagalla og annað klast-
ur sem orðið hefur í samsetningu sögunnar,
tekur höfundur uppá að þenja sig út með op-
inberum hugsjónabelgíngi, líklega til að sanna
fyrir yfírvöldunum að hann sé besti niaður þó
hann geti ekki sagt sögu.“7Að mati Halldórs er
skáldsagan ekki heimavöllur boðunar póli-
tískra hugsjóna eða siðfræði að eigin vali.
„Þessi siður, svo fagur sem hann kann að vera,
samræmist að mínum dómi tæplega þeirri
íþrótt sem kend er við skáldsögur."8 Framhjá
Plús Ex verður ekki komist enda ákveður
skáldið að taka sér hlé, eða orlof, frá skáld-
sagnaritun um skeið og snúa sér að leikritun.
Halldór Laxness glímir hér við sama vanda-
mál og Roland Barthes í rigerð sinni „Dauði
höfundarins": Stöðu höfundarins innan verks-
ins og einnig stöðu lesandans gagnvart verk-
inu. Barthes greinir vandamálið á svipaðan hátt
og Halldór Laxness en gengur lengra í átt til
lausnar; í þá átt sem fyrir Halldóri er fjarstæða.
Hefðbundin gagnrýni hefur aldrei veitt lesandanum
minnstu athygli; fvrir henni er sá sem skrifar eina persóna
bókmenntanna. Núna erum við farin að sjá í gegnurn
dramblátar og háðslegar gagnásakanir góðborgaranna til
stuðnings einmitt því sem þeir setja til hliðar, hunsa, kæfa
eða eyðileggja; okkur er ljóst að skrif öðlast því aðeins fram-
tíð að goðsögninni sé steypt af stalli: fæðing lesandans verð-
ur að kosta dauða Höfundarins.9
Höftindurinn skiptir einfaldlega minnstu
máli í skáldsögum sem öðrum bókum að mati
Barthes. Lesandinn er sá sem skiptir máli; hans
er endanleg ráðning textans. Halldór virðist
augljós fulltrúi hefðbundinnar gagnrýni í „Per-
sónulegum minnisgreinum" en mig grunar að
niðurstaða Kristnihalds undir Jökli, þegar allt
er skoðað, bendi til þess að Halldór sé þar
korninn á hugmyndalegar slóðir Roland
Barthes.
Halldór Laxness hefur einmitt viðurkennt
að hafa skrifað skáldsögu þar sem sérstaklega
átti að úthýsa Plús Ex: „Versuch, diese Person
X loszuwerden"10
„Það þarf að rannsaka svolítið
fyrir vestan“ Kristnihaldið
Biskup ræður ungan guðfræðing til þess að
takast ferð á hendur undir Jökul og rannsaka
þar prestinn Jón Jónsson sem margt bendir til
að hegði sér mjög undarlega. Þessi ungi maður
er ráðinn til verksins vegna þess að hann kann
á segulbandsupptökutæki og að hraðrita. Nafn
hans kemur ekki fram í textanum heldur kallar
hann sig Umbi sem er stytting fyrir Umboðs-
rnaður biskups. Umbi fær nákvæmar Ieiðbein-
ingar frá biskupnum um það hvernig hann eigi
að bera sig að við rannsóknina. Hann á að vera
hlutlægur fyrst og fremst: „Ekki dreifa úr sér
sjálfur. Skrifa þurt! Við viljum ekkert heyra
broslegt að vestan, við hlæum uppá kostnað
sjálfra okkar hér fyrir sunnan. Skrifa sem mest
í þriðju persónu. Akademískur, já, en í hófí.
Læra af hljóðritanum.“(18) (Hér hefur Urnbi
raunar engan hljóðrita en er samt byrjaður að
læra af honum.)
Umbi fær vitnisburð um prestinn frá ýrnsu
fólki undir Jökli og þegar þeir loks hittast kem-
ur í ljós að hann hefur snúið baki við kenning-
um kirkjunnar og veitir enga kirkjulega þjón-
ustu. Kirkjan er negld aftur. Hins vegar virðist
Jón vera í sérstöku mótsagnakenndu sambandi
við almættið. Nú birtist undir Jökli fornvinur
Jóns, Guðmundur Sigmundsson, sem er mikill
athafnamaður jafnt veraldlega sem andlega.